"Ընտրական իրավունք եւ ընտրակարգեր"
Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Գլուխ 1. Ընտրական իրավունք
Ընտրական համակարգեր
Գլուխ 2. Ընտրովի մարմիններ
Գլուխ 3. Ընտրակեղծիքների
տրամաբանությունը
Գլուխ 4. Ընտրակեղծիքների
տեխնոլոգիաները
Գլուխ 5. Ընտրակեղծիքների
նվազեցնելու հնարավորությունները
Գլուխ 6. Որոշ երկրներում
գործող ընտրակարգերը
ԱՄՆ
Ֆրանսիա
Գերմանիա
Իտալիա
Գլուխ 7. հետխորհրդային որոշ
հանրապետությունների
ընտրակարգերը
Ռուսաստան
Մերձբալթյան
հանրապետություններ
Հայաստանի
հանրապետություն
մինչ 1999 թ.
1998-1999թ.
Ընտրություններ 2003թ
2005թ
Հանրաքվե 2005թ.
2007թ
2008թ
2009թ
Առաջարկություներ




ԳԼՈւԽ 8. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՆՈՐ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԹԵ ՆՈՐ ԱՂԵՏ

  Չկա որեվէ մեկը, ով կհավատա թե նախորդ ընտրություններն արդար էին, եվ առանց ընտրակեղծիքների:
  Դժբախտաբար 2008 թվականի նախագահական ընտրակեղծիքներով ընտրությունների հետեվանքը մարդկային զոհերն էին ու նորից իբր օրինական, բայց բռնությամբ հաստատված իշխանությունը: Իսկ արդյունքը Ժողովրդի մեծ մասի անվստահության ու հակակրանքի խորացումը իշխանությունների ու ընտրությունների հետ կապված տարբեր կառույցների հանդեպ:
  Ներքաղաքական լարվածությունն այն աստիճանի է, որ եթե այն թուլացնելու քայլեր չձեռնարկվեն, ապա կարող է երկրում աղետալի նոր բախումներ լինել:

  Եվրոխորհրդի կողմից Հայաստանի իշխանություներին պահանջ է ներկայացվել վերացնելու մարդու իրավունքներն ու ազատությունների սահմանափակումները: Պարզ է որ այդ սահմանափակումները տարիներով նույնյիսկ ամիսներով պահելը, խաթարելու է պետականության հիմքերն ու ավելի է վնասելու պետությանն ու ժողովրդին:
  Տեղի ունեցած ներքաղաքական աղետի պատճառը ոչ թե ընտրություններն էին այլ ընտրակեղծիքները: Եթե չլինեին ընտրակեղծիքներ, ապա հասարակության, կամ ավելի ճիշտ իշխանությունների ու նրան սաթարողների ու հասարակության մյուս մասի, միջեվ ատելության հասնող պառակտում չէր լինի:
  Ընտրակեղծիքներով նախագահական ընտրություններից հետո տեղի է ունեցել պետությանն ու ողջ հասարակությանն առնչվող իրավիճակի կտրուկ փոփոխություն:
  Հասարակության տարբեր հատվածների, ուրեմն եվ ողջ հասարակության, վերաբերմունքը փոփոխվել է իշխանությունների եվ քաղաքական տարբեր կազմակերպությունների հանդեպ:
  Պարզ է, որ ըստ նախագահական ընտրությունների իրական արդյուների, ոչ ոք ոք չեր ընտրվել:
  Նախագահական ընտրություններից հետո պառլամենտում կազմավորված իշխանական կոալիցիան չի կարող ներկայացնել ընտրողների մեծամասնությանն այն պարզ տրամաբանությամբ որ նրա երկու կուսակցությունների ներկայացուցիչ ՀՀ նախագահի թեկնածուները ընտրողների ձայները ստացել են հանդես գալով որպես ընդդիմություն: ՈՒստի պարզ չէ թե նրանց օգտին քվեարկած ընտրողների որ մասը կպաշտպաներ այդ կուսակցություններին որպես իշխանության մաս:

  Իշխանություններն` իրենց իսկ թույլ տված աններելի սխալների հետեվանքով, առանց բռնությունների իրադրությունը վերահսկելու հնարավորություն չունեն:
  Իշխանությունից հրաժարվելը ոհմանց համար հավասարազոր է մահվան, կամ նյութական լուրջ կորուստներ կրելուն:
  Չնայաց կան առանձին դեպքեր երբ իրար հաջորդող ընտրություններից հետո վիճակներն այդ երկրներում կայունացել են առանց բռնությունների որովետեվ վերջ ի վերջո ընտրության արդյունքները հավաստի են եղել գրեթե բոլորի համար: Օրինակ, Արգենտինայում 2002թվականից մինչեվ 2003 – մայիս ամիս մի քանի իրար հաջորդող նախագահական ընտրություններից հետո ընտրվեց հասարակության մեծամասնությանը բավարարող նախագահ: Բայց կարծում եմ որ Հայաստանում շուտափույտ նախագահական ընտրությունները դժվար թե ելք հանդիսանան: Նախ որովհետեվ արդար ընտրություններ չեն լինի այն պարզ պատճառով որ ընտրակեղծիքների կազմակերպիչների մեծ մասը կանցնի հակառակ ճամբար եվ կկազմակերպի ընտրակեղծիքները հակառակ ճամբարի օգտին, ինչըն արդեն եղել է նախորդ ընտրություններում:
  Մոտակա ժամանակներս նախագահական նոր ընտրություններ անցկացնելն անհավանական է: Եթե նույնիսկ ներկայիս իրական ընդդիմության ու իշխանության փոխամաձայնությամբ անցկացվեն նոր նախագահական ընտրություններ, ապա այն հասարակության պառակտումը չի վերացնի եվ հասարակության լիարժեք կարծիքին համապատասխան իշխանության կազմավորման խնդիրը չի լուծի, քանի որ ընտրվելու է մեկ անձ: Ավելին նոր առավել վտանգավոր ներքաղաքական ցնցումների առիթ է հանդիսանալու:
  Քաղաքակական ճգնաժամը պահանջում է քաղաքական լուծումներ: Եթե ներքաղաքական ճգնաժամը քաղաքական լուծում չգտնի, թեկուզ եվ որոշակի բարդություններով ու ոչ աղետալի ցնցումներով, ապա նախագահական ընտրություններից հետո ստեղծված իրավիճակի հետեվանքները հետագայում կարող են շատ ավելի աղետալի լինել պետության համար, իսկ կորուստներն անդառնալի: Ավելին եթե հայաստանի հասարակության մեծ մասը զրկված մնա պետական քաղաքականության, կառավարման, սոցիալ տնտեսական եվ այլ պետական խնդիրների լուծմանն առնչվող հարցերի վրա ազդելու հնարավորություններից, ապա նրա զգալի մասը կամ լքելու է Հայաստանը, կամ համաձայնվելու է անկախության կորստի հետ, որն առավել վտանգավոր է: Իսկ Հայաստանին տարբեր կերպ անկախությունից զրկելու հավակնություններն այլ պետությունների կողմից միշտ էլ առկա են: Որին կամա թե ակամա նպաստում են տեղի իշխանություններն ու գործարարները, որոնք ավելի շատ զբաղված են սեփական ժողովրդի կեղեքմամբ հօգուտ իրենց եվ այլ պետություների ներկայացուցիչների: Մինչդեռ նորմալ երկրի իշխանություններն ու գործարարներն առաջին հերթին կոնսոլիդացնում են հասարակությանը, ի նպաստ իրենց հասարակության եվ պետության, լուրջ զարգացնում են երկրի տնտեսությունն ու մրցակցության մեջ մտնելով այլ երկրների հետ փորձում են առաջին հերթին օգուտներ ստանալ այլ պետություններից ու միջազգային շուկայից:
  Այսօր նույնիսկ Հայաստանն այլ պետության, հատկապես Ռուսաստանի, կազմում ընդգրկելու հնարավորությունների քննարկվումը չի վրդոհում հասարակության զգալի հատվածին եվ առկա են Հայաստանի ներքին գործերին միջամտելու եվ քաղաքական որոշումներ թելադրելու փաստեր: Առավել ցավալի է որ նույնիսկ Ռուսաստանի քաղաքական մեկնաբանի հայտարուրությունը կարող է մեծապես ազդել Հայաստանի ընտրությունների ընթացքի եվ արդյունքների վրա: Շատ ավելի վատ կլինի եթե Հայաստանն հայտնվի Թուքիայի ճիրաններում, որը թվում է քիչ հավանական, բայց բացառել նունպես չի կարելի:
  Այսօր խնդիրն ավելի շատ Հայաստանի հասարակության տարբեր խավերին ու խմբերին է վերաբերում քան թե քաղաքական այս կամ այն գործիչներին ու կազմակերպություններին, կամ թե այլ պետություններին, որքան էլ որ նրանք ազդեցություն ունենան հայաստանի ներքաղաքական կյանքի վրա:
  Արդարության պահանջի բավարարման եվ պետական կառույցների հանդեպ վստահության վերականգնման խնդրի լուծմանն ուղղված քայլերն այսօր առավել հրատապ են քան` պետական կառույցների միջոցով բռնությունների գործադրմամբ, կամ այլ արհեստական միջոցառումներով, ինչպիսին է նաեվ ներպառլամենտական չորս կուսակցությունների կոալիցիայի ստեղծումը, թվացյալ կայունության հաստատումն ու պահպանումը:

  Որպեսզի պատասխանել հարցին թե հասարակության ու պետության համար որն է ճիշտ ելքը ստեղծված վիճակից, պետք է տեսնել թե ինչպիսի քաղաքական լուծումերն են, որ կբավարարեն հասարակության մեծամասնության պահանջներին:
  Միայն պառլամենտն է որտեղ կարող է ապահովվել հասարակության տարբեր խավերի ու խմբերի շահերին համապատասխան իշխանական քաղաքական ներկայացչություն:
  Ներկայիս իրավիճակում միայն պառլամենտի նոր ընտրություններն են որ կարող են բավարարել հասրակության այսօրվա առվել լիարժեք պահանջներին:
  Եթե պետության եվ հասարակության շահերով առաջնորդվող քաղաքական գործիչներն ու կազմակերպությունները հասնեն նոր պառլամենտական ընտրությունների որքան հնարավոր է շուտ անցկացմանը, ապա կնպաստեն հասարակական համերաշխությանն ու պետականության հիմքերի խարխլման հետակա գործընթացների կասեցմանը:
  Քիչ թե շատ քաղաքակիրթ երկրներում ներքաղաքական ճգնաժամերի ելքերը պառլամենտների նոր ընտրություններ են եղել, անկախ այն բանից թե որքան ժամանակ առաջ են ընտրվել դրանք: Կարելի է բերել բազմաթիվ երկրների օրինակներ թեկուզ եվ Իտալիայի, Ճապոնիայի, Իսպանիայի, Բելգիայի եվ այլ բազմաթիվ երկրների, եթե չասենք բոլոր քաղաքակիրթ երկրների օրինակները, երբ պառլամենտն ընտրվելուց շատ կարճ ժամանակահատված հետո լուծարվում է ու անց են կացվում նոր պառլամենտական ընտրություններ:
  Մինչ նախագահական ընտրություններն ու դրանից հետո տեղի ունեցաց հայտնի իրադարձությունները իրավիճակն այլ էր: Հիմա առկա քաղաքական ճգնաժամի պարագայում ոչ ոք չի կարող ասել թե հասարակության յուրաքանչյուր անդամի կարծիքն ինչպիսին է իրավիճակի, իշխանությունների, նրա մաս կազմող կուսակցությունների, ընդդիմադիր ու այլ քաղաքական կազմակերպությունների ու գործիչների մասին:
  Հասարակության բոլոր անդամների կարծիքի բացահայտման այլ ճշգրիտ ձեվ քան ընտրություններն են, առայժմ չկա: Իսկ ցանկացած առնձին մարդու կամ կազմակերպության կարծիքը, ով էլ ուզում է նա այն լինի, ընդհամենը առնաձին կարծիք է եվ հասարակության ընդհանրական կարծիք չէ:
  Քաղաքական կազմակերպություններին առկա խնդիրների լուծման ճանապարհները ներկայացնելու հնարավորություն ընձեռելու, դրանք գնահատելու ու ընտրողների կարծիքի բացահայտման ու վերաբերմունքի արտահայտման համամասնությունները պարզելու միակ միջոցը պառլամենտական ընտրություններն են: Առավել եվս պառլամենտի համամսնական ընտրակարգով ընտրությունները:
  Նոր պառլամենտական ընտրությունները որոշ գործարարների, քաղաքական գործիչների ու կազմակերպությունների շահերից չբխելու, կամ նրանց շահերին համնկնելու հանգամանքն առավել կարեվոր չէ, քան այն որ դա միանշանակ բխում է հասարակության յուրաքանչյուր անդամի շահերից: Կարծում եմ վերջին պնդումն անվիճելի է թեկուզ այն պարզ պատճառով որ յուրաքանչյուրն հնարավորություն է ստանում քվեարկությամբ արտահայտել իր կարծիքն իրադրության եվ պետական հետագա քաղաքականության վերաբերյալ:

  Պառլամենտի նոր ընտրություններն այսօր անհրաժեշտություն են, ճիշտ է այն որոշակի անկայունություն է առաջ բերելու բայց ավելի լավ է մեկ անգամ ոչ աղետալի ցնցումն ու հետագա փոքրիկ ցնցումները եվ լարվածության թուլացումը, քան լարվածության ուժեղացումն ու հետագայում երկրի համար առավել կործանարար պայթյունը:
  Պռալամենտի նոր ընտրությունները նշանակում է` 1. ժողովրդին վստահել գնահատել իրավիճակը եվ արդյունքում ձեվավորել քիչ թե շատ իր համար այսօրվա համար վստահելի քաղաքական իշխանություն, այսինքն դրությունը պարզելու հնարավորությունը վերապահել ընտրողներին, որն էլ կխթանի լարվածության թուլացմանը:
2. նախագահի պաշտոնը մնալով առկա իշխանությունների ձեռքում դեռ բավական ժամանակ երաշխիք կհանդիսանա նրանց համար:
3. նոր պառլամենտը կբավարարի իշխանությունների տարանջատման պայմանին: Իսկ ընտրությունից հետո ձեվավորված կառավարությունը կլինի առավել վստահելի հասարակության համար: Չեմ կարծում թե կան մարդիկ որոնք կարող են առանց հստակ պարզելու հասարակության կարծիքը նրա համար վստահելի կառավարություն ձեվավորել, կամ հասարակության մեծամասնությանը բավարարող ելքեր գտնել, առավել եվս երբ այդ կարծիքն այսօր պարզ չէ:
4. Նոր պառլամենտի կազմավորման ժամանակ եթե ներկայիս իշխանության մաս կազմող քաղաքական ուժերը ոչ թե վերցնեն այլ համոզեն եվ ստանան ընտրողների մեծամասնության քվեն, ապա մյուս ընդդիմադիր կուսակցությոնները կհանդարտվեն եվ փողոց դուրս չեն կարողանա բերել հայրուր հազարավոր մարդ: Իսկ եթե այլ կուսակցություններ ստանան ընտրողների մեծամասնության քվեն, ապա ընտրողների մեծամասնության կարծիքն այդ է: Այսինքն երկու դեպքում էլ հասարակության վստահության եվ արդարության հանդեպ պահանջը որոշ չափով կբավարարվի ու ներպետական կայունության երաշխիքը կհանդիսանա հասարակությունը, որը տվյալ պարագայում ամենակարեվորն է:
  Այսպիսով ներքաղաքական ճգնաժամի առավել ճիշտ լուծումը դա պառլամենտական նոր ըտրություններն են, քիչ թե շատ նորմալ ընտրությունների անցկացման պայմանների ապահովմամբ:

  Առաջիկայում հնարավոր է քիչ թե շատ արդար ընտրություններ անցկացնել, կամ գոնե ընտրությունների արդյունքները հասարակության համար վստահելի դարձնել: Իսկ ներկայումս արդար ընտրությունների հանդեպ հասարակության մեծամասնությունն ունի լուրջ պահանջ:
  Քանզի առավել կոնկրետ միջոցների ու նորմերի քննարկումը դա առնձին թեմա է:
բավարարվենք արդար ընտրությունների անցկացմանը նպաստող մի քանի նորմերի թվարկմամբ`   Ներկայումս կարեվորն այն է, որ նրանք ումից կախված է պետության համար ամենակարեվոր, հասարակական համերաշխության, խնդրի լուծումը, իրենց անձնական շահերը չգերադասեն պետական ու հասարակական շահերից ու չտանեն պետությունը դեպի կործանում:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՕՐԵՆՍԴԻՐ ՄԱՐՄՆԻ ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ ԷՖԵԿՏԻՎ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ

  Ինչեվէ 1995 թվականից սկսած Հայաստանում բոլոր կազմավորված իշխանությունների օրինականությունը կասկած է հարուցում, իսկ հասարակության թերեվս ոչ փոքր մասի անվստահությունն իշխանությունների ու սեփական քաղաքակիրթ ժողովրդավարական անկախ պետություն ոնենալու հնարավորության հանդեպ ավելի է խորանում:
  Պետք է նշել որ, Երբ հարկ է լինում դիմել ժողովրդին որեվէ հարցում աջակցություն եվ պաշտպանություն ստանալու, ապա բոլորը հանդես են գալիս որպես ժողովրդավարներ եվ ժողովրդի ինքնիշխանության միակ կրողի կողմնակիցներ, իսկ երբ առաջարկվում է իշխանության կազմավորման հարցը բացարձականապես ու լիարժեքորեն թողնել ընտրողներին, ապա տարբեր կուսակցությունների որոշ ներկայացուցիչների կողմից արվում են պնդումներ թե Հայաստանում դեռեվս քաղաքացիական հասարակություն չի ձեվավորվել, իբր ժողովրդի իրավաքաղաքական գիտակցությունը ցածր է, իսկ սոցիալ տնտեսական ծայրահեղ ծանր իրավիճակում իբր ժողովուրդն ընդունակ չէ նորմալ ընտրություն կատարել:
  Հետեաբար մի մասի կարծիքով պետք է պառլամենտում օրենսդրորեն հստակ սահմանված տեղեր հատկացվի կուսակցություններին, իսկ ընտրողների շրջանում 5%-ից բարձր քաղաքական վարկ ունեցող կուսակցությունների ղեկավարները կուսակցական ցուցակների առաջին տեղերն զբաղեցնողները, անկախ մնացած ընտրողների նրանց նկատմամբ ունեցաց իրական վերաբերմունքից պետք է ընտրված համարվեն, ավելին նրանք պետք է ընտրվելու 2 հնարավորությունից օգտվեն. մեկը ցուցակներից մյուսը միամանդատ ընտրատարածքներից: Իսկ մյուս մասի կարծիքով պետք է անցկացվեն միայն միամանդատ մեծամասնական ընտրական համակարգով ընտրություններ:
  Որպիսզի պարզ լինի թե տարբեր ընտրական համակարգերը ինչ չափով են հաշվի առնում ընտրողների իրական կարծիքը եվ ինչպես կարող են ազդել խորհրդարանի կազմավորման վրա, համառոտ ներկայացնենք ընտրական համակարգերը բնութագրող հիմնական սկզբունքները եվ դրանց առավելությունների ու թերությունների վերաբերյալ որոշ վերլուծություններ:
  Նշենք այն թերություններն ու բացերը, որոնք առկա են Համամասնական, կապված ցուցակներով եվ միամանդատ հարաբերական մեծամասնական ընտրակարգերի համադրությամբ ընտրություններում:

  Ա. Համամասնական կապված ցուցակներով ընտրակարգերում`
1) Ընտրողը քվեարկում է կուսակցության (ցուցակով ներկայացված թեկնածուների խմբի) օգտին, այսինքն ոչ թե ուղղակիորեն է ընտրվում թեկնածուն, այլ ինչ որ չափով միջնորդավորված ձեվով: Այդ իմաստով կուսակցության ցուցակով ընտրված թեկնածուն ավելի շատ պատգամավորական տեղեր ստացած կուսակցության ներկայացուցիչ է, քան թե ընտրողների անմիջական ներկայացուցիչ խորհրդարանում: Այլ կերպ, ոտնահարվում է առաջնային մանդատի հասկացությունը: Իսկ եթե ավլացնեք որ պառլամենտում կարող է մի կուսակցության ցուցակով անցած պատգամավորը փոխել նաեվ կուսակցական պատկանելիությունը եվ անցնել այլ խմբակցություն, ապա նշված թերությունն ավելի ցայտուն է դառնում:
2) Ցուցակներում ըստ հերթականության գրանցված թեկնածուների ընտրվելու հնարավորությունները տարբեր են: Ցուցակի առաջին մի քանի տեղում գտնվող թեկնածուների ընտրվելու հավանականությունը ավելի մեծ է քան հաջորդ տեղերում գտնվողներինը, այսինքն, առաջանում են առաջին, երկրորդ, երրորդ եվ այլ կարգի թեկնածուներ: Իսկ ցուցակներում առաջին տեղը զբաղեցնելու համար առաջացող ներկուսակցական պայքարն ավելի կթուլացնի կուսակցություններին: Ավելին նպաստում է անձնական, ոչ գաղափարական կուսակցությունների ստեղծմանն ու դրանց թվի ավելացմանը:
3) Առաջանում են ըստ իրավունքի I-ին կարգի` ցուցակներում I-ին տեղերը զբաղեցնող, ավելի մեծ հնարավորությամբ ընտրվելու հավակնություն ունեցող թեկնածուներ, 2-րդ կարգի` ցուցակներում վերջին տեղերը զբաղեցրած թեկնածուներ որոնք ստանում են թե ցուցակներով թե միամանդատ ընտրատարածքից ընտրվելու երկու հնարավորություն եվ վերջապես 3-րդ կարգի թեկնածուներ միայն միամանդատ ընտրատարածքից ընտրվելու հնարավորությամբ:
4) Ինչպես ցույց է տալիս շատ երկրների փորձը, որը թերեվս բացառություն չէ նաեվ Հայաստանի համար, ընտրողներն ավելի շատ հակված են քվեարկելու եվ քվեարկում են հիմնականում այս կամ այն կուսակցության ցուցակում առաջինը գրանցված քաղաքական հայտնի գործիչի օգտին, ավելի քիչ ուշադրություն դարձնելով ցուցակի մյուս անձանց քաղաքական, բարոյական եվ այլ հատկանիշներին, ինչը հնարավորություն է ընձեռում կուսակցություններին ցուցակներում այս կամ այն շահադիտական, նեղանձնական նկատառումներով ընդգրկել եվ համապատասխան ձայներ ստանալու դեպքում անցկացնել ընտրողների անմիջական հավանությունը չստացած եվ աջակցությունը չվայելող անձանց:
Օրինակ Իտալիայում նշված հանգամանքը խիստ անդրադառնում էր խորհրդարանի աշխատանքների եվ ներքաղաքակական իրավիճակի վրա, որի պատճառով Իտալիայում հանրաքվեի միջոցով համամասնական ընտրակարգերից անցան մեծամասնական ընտրակարգերի:
5) Փաստարկը, համաձայն որի համամասնական ընտրակարգերով ընտրություններն ավելի են նպաստում կուսակցությունների ձեվավորմանը, կայուն աշխատող խորհրդարանի առկայությանը, ինչպես երեվում է մի շարք երկրների փորձից, այնքան էլ հիմնավոր չէ: Բերենք թեկուզ Իտալիայի, Ֆրանսիայի 1985 թվականի օրինակը: Հայաստանի 1995-2007 թվականաների ընտրությունների մասին խոսելն իմաստ չունի:
6) Պատգամավորները կուսակցություններից ավելի խիստ կախման մեջ կլինեն եվ պատասխանատվության զգացումը ընտրողների նկատմամբ շատ ավելի թույլ կլինի:
7) Ամենակարեվորը մանդատները բաշխվում են 5%-ից ավելի ձայներ ստացած կուսակցությունների միջեվ, իսկ 5%-ից պակաս ձայներ ստացած կուսակցությոնները մանդատ չեն ստանում եվ նրանց տրված ձայները հաշվի չի առնվում, նույնիսկ եթե այդ ձայների գումարային մեծությունը կազմի չափազանց մեծ տոկոս: Օրինակ ենթադրենք քվեարկվել են 23 կուսակցություններ, նրանցից 20-ը ստացել են 5%-ից պակաս ձայներ, բայց այդ ձայների գումարը կազմում է մասնակիցների ձայների ավելի քան 70%-ը, այս դեպքում ընտրողների 70%-ից ավելի ձայները նշանակություն չեն ունենում պառլամենտի կազմավորման համար, հետեվաբար պառլամենտը կներկայացնի միայն ընտրություններին մասնակցած ընտրողների 30% -ից պակաս ընտրողներին: Նկատի ունենալով նշված հանգամանքի չափազանց կարեվորությունը բերենք պարզ օրինակ թվերով: Այսպես ցուցակներին հասանելիք մանդատների թիվը 90 է: Ենթադրենք ընտրություններին մասնակցել են 100 ընտրող, 1-ին կուսակցությունը ստացել է 13 ձայն 13%, 2-րդ կուսակցությունը 10 ձայն 10%, 3-րդ կուսակցությունը 6 ձայն 6%, մյուս 20 կուսակցություններից յուրաքանչյուրը ոչ ավելի քան 5 ձայն 5%-ից պակաս ձայներ, միասին հաշված 71 ձայն 71%:
1-ին կուսակցությունը կստանա (13*90/(13+10+6)=13*90/29=40,35) 40 մանդատ:
2-րդ կուսակցությունը կստանա (10*90/29=31,03) 31 մանդատ:
3-րդ կուսակցությունը կստանա (6*90/29=18,62) 19 մանդատ:
  Այսպիսով 1-ին կուսակցությունը կստանա մանդատների 40*100/90=44.44%-ը ունենալով քվեարկությանը մասնակցած ընտրողների 13%-ի ձայները: 2-րդ կուսակցությունը ստացավ մանդատների 31*100/90=34,44%-ը ունենալով քվեարկությանը մասնակցած ընտրողների 10%-ի ձայները: 3-րդ կուսակցությունը ստացավ մանդատների 19*100/90=21,1%-ը ունենալով քվեարկությանը մասնակցած ընտրողների 6%-ի ձայները Ստացվոմ է որ պառլամենտում ներկայացվում է 3 կուսակցուն, որոնք միասին կունենան ընդհամենը ընտրությանը մասնակցած ընտրողների 29% ձայները, իսկ մնացած 71% ընտրողների ձայներն անիմաստնացավ:
  Իհարկե օրինակը խստացված է բայց գործնականում հնարավոր եվ եթե ստացվի այնպես որ ընտրություններին մասնակցած ընտրողների ձայների բարձր տոկոսն անիմաստնանա, դժվար է ասել թե սույն օրինակով ցույց տրված երեվույթը ժողովրդավարության պահանջներին լիարժեք բավարարող պայման է: Չնայծ Հայաստանում 1999 թվականի պառլամենտական համամասնական ընտրակարգով ընտրություններում, օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան, հաշվի չի առնվել վավեր ձայների մոտ 18%-ը: 2003-ին 17%-ը 2007-ին 25%-ը:

  Բ. Այժմ նշենք մի քանի հանգամանք, որը կարելի է դիտարկել որպես միամանդատ մեծամասնական ընտրակարգերի թերություն:
1). Հաշվի առնելով որ ընտրատարածքների ընտրողների միջին թիվը կկազմի մոտ մի քանի տասնյակ հազար մարդ, այսինքն ընտրատարածքները փոքր են, առավել հավանական է թվում որ կընտրվեն այն անձինք, ովքեր ունեն մեծ եվ ոչ միայն քաղաքական ազդեցություն, համապատասխան ընտրատարածքի, ընտրողների վրա:
2) Ընտրատարածքի փոքր լինելը ավելի հեշտ է դարձնում օգտագործելով ընտրողների սոցիալական ծանր վիճակը նրանց վրա սոցիալական ազդակներով ներգործելու միջոցով արդյունքի հասնելու հավանականությունը, ինչպես նայեվ ուժային ու թաղային ճնշման միջոցներն ավելի մեծ հնարավորություն կընձեռեն այս կամ այն թեկնածուին ընտրվելու համար եվ այլն:
3) Քանի որ ընտրատարածքից ընտրվում է մեկ թեկնածու, կոշտ մրցակցության հետեվանքով շատ արժանի թեկնածուներ հնարավոր է որ չընտրվեն նույնիսկ ունենալով ընտրատարածքի ընտրություններին մասնակցած ընտրողներից շատերի ձայները, բայց ընտրվողից մի քանիսով պակաս ձայներ: Հետեվաբար կարելի ասել որ ընտրատարածքում ընտրություններին մասնակցած ընտրողների զգալի մասը զրկվում է իր կարծիքը ներկայացնող պատգամավորն ունենալու հնարավորությունից:
  Նախատեսված երկու համամասնական եվ միամանդատ մեծամասնական ընտրական համակարգերի համադրումը դրանցում առկա թերություններ չեն վերացնում, իսկ այդ հնարավոր է որ երկուստեք թե իշխնությանը եվ թե ընդդիմությանը որոշ նկատառումներով, համենդայնդեպս ըստ իրենց հաշվարկների, ձեռնտու է: Իսկ իրականում սայրը երկծայր է լինում. այն ինչ այսօր ձեռնտու է մեկին հնարավոր է որ վաղը դա վնասի հենց իրեն:
  Իսկ ընդունված ընտրական նոր օրենսգիրքով նախատեսված ընտրական հանձնաժողովների կազմավորման կարգը ենթադրել են տալիս որ արդար եվ ազատ ընտրություններից թերեվս հեռու ենք կանգնած: Իսկ ինչ մնում է ընտրությունների անցկացկման խախտումների համար սահմանված պատասխանատվությանը, ապա դժվար թե այն մասայաբար կիրառվի, քանի, որ ընտրական հանձնաժողովի անդամների մեծ մասը լինելու են իշխանության ներկայացուցիչներ եվ աշխատելու են նրանց օգտին քանզի առկա պետական համակարգում պետական ծառայողները եվ ոչ միայն նրանք առավել կախվածություն ունեն վերադասից քան օրենքից, իսկ օրենքը նրանց դեմ կիրառվում է այն ժամանակ եվ այնքանով, որքանով ղեկավարությունն է ցանկանում եվ գործադրում: Իսկ հաձնաժողովները աշխատելով կոնկրետ կուսակցության կամ թեկնածուի համար հնարավորին չափ կարող են խեղաթյուրել քվեարկությունների իրական արդյունքները, նույնիսկ արձանագրությունները ոչ պատշաճ կազմելով եվ դրանք հարմարեցնելով որոշակի պահանջների:
  Բոլոր դեպքերում թեկուզեւ վատ օրենքներով անցկացվող ընտրությունների արդյունքները կեղծելու հնարավորությունն այնքան քիչ կլինի որքան շատ ընտրողներ մասնակցեն ընտրությանը եւ ունենան ակտիվ դիրքորոշում արդար ընտրությունների անցկացման հարցում եվ քիչ մարդիք շահագրգռված ու հակված լինեն ընտրությունները կեղծելուն, իսկ ցանկացած կեղծիքով եւ առանց ժողովրդի աջակցության ձեվավորված իշխանությունն իվերջո պետության ռազմավարական խնդիրների լուծման ժամանակ դժվարություններ է ունենալու, եվ չի կարող միջազգային հանրության հետ փոխհարաբերություններում նրանց կողմից դիտվել որպես լուրջ գործընկեր, արդյունքում զիջելու է կարեվոր հարցերում:
  Ակնհայտ է որ ընտրական օրենսգիրքը նորից է ենթարկվելու փոփոխության:
  Ըստ իս ընտրողների շահերն ու ցանկությունները առավելագունս հաշվի առնող եվ առավել էֆեկտիվ խորհրդարանի կազմավորմանը նպաստող ընտրությունները կլինեին եթե, կիրառվի ընտրողների ընտրատարածքներին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունքի սկուզբունքով, բազմամանդատ, մեծամասնական ընտրական համակարգ, որը հանդիսանալով վերը ներկայացված երկու ընտրական համակարգերի համադրություն եվ այլ ընտրական համակարգերի առավելություններն իր մեջ ներառող եվ դրանց թերությունները հնարավորին չափ բացառող տարբերակ ենթադրում է, որ.
1) Հայաստանի Հանրապետության տարածքը կարելի է համարել մեկ ընտրատարածք, կամ կարելի է այն բաժանել ընտրատարածքների ըստ մարզերի, կամ 20 (կամ այլ թվով) ընտրատարածքների:
2) Յուրաքանչյուր ընտրատարածքից պետք է ընտրվեն այն թվով պատգամավորներ, որքան որ կստացվեր Ազգային Ժողովի պատգամավորների թիվը բաժանած ընտրատարածքների թվի վրա:
3) Թեկնածունները կարող են առաջադրվել թե ընտրողների եվ թե կուսակցությունների կողմից, ընդ որում յուրաքանչյուր կուսակցություն կարող է յուրաքանչյուր ընտրատարածքում ցուցակով առաջադրել ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով թեկնածուներ:
4) Յուրաքանչյուր ընտրող ունի ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունք, այսինքն` կարող է քվեարկել ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով թեկնածուների օգտին, որն ընձեռում է ընտրողին հնարավորություն իր հայեցողությամբ քվեարկելու թե կուսակցության օգտին, որը նույնն է, թե կուսակցության բոլոր թեկնածուների օգտին, թե կուսակցությունների այս կամ այն թեկնածուի, ինչպես նաեվ անհատապես առաջադրված թեկնածուների օգտին:
5) Ընտրված են համարվում ամենաշատ կողմ ձայներ ստացած, կամ եթե սահմանվում է քվոտա, ապա քվոտայց ավելի ձայներ ստացած ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով թեկնածուները:
6) Քվոտայի սահմանման եվ ընտրատարածքին հասանելիք թափուր մանդատներ մնալու դեպքում դրանք տրվում են կուսակցություններին ըստ ցուցակների թեկնածուների գումարային ձայների եվ տրվում է մանդատ չստացած ցուցակի ավելի շատ ձայներ ստացած թեկնածուին:
Ներկայացնենք այն առավելությունները որ առկա են այս ընտրաձեվում:
1) Առավելագույնս հաշվի է առնվում ընտրողների մեծամասնության կարծիքն ու ցանկությունները:
2) Բոլոր թեկնածուների համար օրենքով նախատեսվում եվ ապահովվում է ընտրվելու հավասար պայմաններ:
3) Ընտրությունների արդյունքներից պարզ են դառնում քվեարկությանը մասնակցած կուսակցությունների քաղաքական վարկի ընտրողների կողմից գնահատման քանակական չափանիշները, ինչպես նաեվ կուսակցության թեկնածուների ու անհատապես առաջադրված թեկնածուների անձնական հատկանիշներն ընտրողների կողմից գնահատման առավել իրական պատկերը, որոնց համապատասխան եվ կազմավորվորվում է խորհրդարանը:
4) Ընտրողը կարող է քվեարկել կուսակցության (ցուցակով ներկայացված թեկնածուների խմբի) օգտին, այսինքն իր հայեցողությամբ ուղղակիորեն ընտրում է կուսակցության թեկնածուներին: Հետեվաբար միջնորդավորված ընտրությունները բացառվում են: Իսկ կուսակցության ցուցակով առաջադրված եվ ընտրված թեկնածուները հանդիսանալով կուսակցության ներկայացուցիչներ, կհանդիսանան նաեվ համապատասխան ընտրատարածքի ընտրողների անմիջական ներկայացուցիչներ խորհրդարանում:
5) Ընտրվում ու խորհրդարանում ընդգրկվում են ընտրողների անմիջական հավանությունը եվ աջակցությունը ստացած անձնինք:
6) Եթե ընտրողները ուղղակի թեկնածուների ընտրության հարցում չեն կողմնորոշվում, այսինքն քվեարկության արդյունքներով որոշվող քվոտայից պակաս ձայներ ստանալու պատճառով ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների լրիվ ուղղակի բաշխում տեղի չի ունենում, ապա ըստ ընտրողների տրված ձայների մանդատները համամասնորեն բաշխվում են կուսակցական ցուցակների միջեվ եվ ըստ ընտրողների նախապատվության տրվում են կուսակցական ցուցակների ամենաշատ ձայներն ստացած, բայց ուղիղ մանդատ չստացած թեկնածուներին: Այնպես որ Կուսակցություններին որոշ առավելություն է տրվում, բայց հաշվի է առնվում ընտրողների իրական կարծիքը թե կուսակցությունների թե դրանց ցուցակներից համամասնական ընտրակարգով ընտրվող թեկնածուների վերաբերյալ:
7) Պատգամավորների պատասխանատության զգացումն ուղղակի ընտրողների հանդեպ շատ ավելի բարձր կլինի:
8) Հաշվի առնելով, որ ընտրատարածքների ընտրողների միջին թիվը շատ կլինի, այսինքն ընտրատարածքները մեծ կլինեն, նվազում է ընտրատարածքի փոքրաթիվ ընտրողների վրա ոչ քաղաքական մեծ ազդեցություն ունեցող անձանց ընտրվելու հավանականությունը:
9) Ընտրատարածքի մեծ լինելը նվազեցնում է, օգտագործելով ընտրողների սոցիալական ծանր վիճակը, նրանց վրա սոցիալական ազդակներով ներգործելու միջոցով արդյունքի հասնելու հավանականությունը, ինչպես նայեվ պակասում է ուժային ու թաղային ճնշման միջոցների կիրառմամբ այս կամ այն թեկնածուին անցնկացնելու հնարավորությունը:
10) Վերանում է համամասնական, կապված ցուցակներով, ընտրակարգում առաջացող առաջին, երկրորդ, երրորդ եվ այլն կարգի թեկնածուների ընտրվելու հնարավորությունների տարբերությունները: Բացառվում է թեկնածուների, օրենքով առաջ բերվող, դասակարգումն ըստ կարգերի:
11) Բոլոր թեկնածուների համար օրենքով ապահովվում է հավասար պայմաններ:
12) Այս կամ այն թեկնածուների ընտրվելու հարցը լուծվում է հաշվի առնելով միայն ընտրողների քվեարկությամբ արտահայտված ցանկությունը, ընդ որում ընտրաըարածքին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունքի կիրառումը` ձայների բազմապատկման (մոտ 2000000ի փոխարեն ստացվող 10000000 կամ ավելիի) շնհորիվ, հնարավորություն է տալիս պատգամավորների ընտրության հարցում ընտրողների ընդհանուր կարծիքը հաշվի հառնել առվել ճշտությամբ:
13) Բազմամանդատ, ընտրողի ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունքով, մեծամասնական ընտրակարգերով ընտրությունները ոչ միայն նպաստում են ընտրողների տարբեր խավերի իրական շահերն արտահայտող խոշոր կուսակցությունների ձեվավորմանը, այլ նախապես որոշ չափով սահմանափակում են, ըստ կուսակցության հանդեպ ունեցած պարտքի, ներխորհրդարանական կուսակցական խաղերով զբաղվելու պարտականությամբ պատգամավորների ընտրվելու հնարավորությունները:
14) Բազմամանդատ մեծամասնական ընտրակարգերով ընտրությունները ընտրողին հնարավորություն են ընձեռում, իր հայեցողությամբ, ուղղակի, անմիջականորեն ընտրելու եվ գաղափարախոսություններ եվ ծրագրեր եվ մարդկանց:
15) Եթե միամանդատ մեծամասնական ընտրական ընտրությունների ժամանակ տեղամասում որեվէ թեկնածուի օգտին ինչ որ մեկի կողմից քվեաթերթիկների խումբը քվեատուփ գցելը հնրավոր է որ, կարող է նպաստել այդ թեկնածուին, ապա այս ընտրակարգով ընտրությունների ժամանակ որեվէ թեկնածուի օգտին քվեաթերթիկների խումբը քվեատուփ գցելը ինչ որ չափով դառնում է անիմաստ քանզի ավելացնում է քվոտան` այսինքն ուղղակի անցնելու համար ձայների նվազագույն թիվը, հետեվաբար եվ նշված թեկնածուի անցնելու հնարավորությունը:
16) Ինչ վերաբերում է մեծամասնական ընտրակարգերի ընկալելիությանը մեծամասնության համար, կարծում եմ որ Նախ եվ քվեարկության մեխանիզմները եվ արդյունքների ամփոփման կարգը բավականաչափ պարզ են: Իսկ երկրորդն ու ամենակարեվորը ընտրողների կողմից կնկալվի այն, ավելին մի թե ընտրողը չի կարող մի քանի տասնյակ թեկնածուներից, իր ընտրատարածքում, ըստ իր հայեցողության ընտրել 5, կամ 6, կամ 7 թեկնածուներ, կախված ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվից, եթե հարցնենք ապա կպարզվի որ ոչ միայն կարող է, այլ նայեվ հնարավոր է որ ուզում է: Իսկ ինչ մնում է տեխնիկական խնդիրներին, ապա դա ընտրական հանձնաժողովների գործն է, հատկապես կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովինը:
17) Կմեծանա ժողովրդի վստահությունը ինչպես ընտրությունների, այմպես էլ խորհրդարանի, իշխանությունների, օրենքների եվ սեփական պետության հանդեպ:
Ինչեվէ, ընտրողի ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունքի սկզբունքով, բազմամանդատ մեծամասնական ընտրակարգերի առավելությունների վերաբերյալ փաստարկների թվարկումը կարելի էր շարունակել, բայց կարծում եմ թվարկվածներն էլ բավական են:
Հաշվի առնելով կուսակցությունների հիրավի պետական նշանակության շահերը, եթե նրանք վեր կանգնեն նեվ կուսակցական, հատկապես թե իշխող եվ թե ընդդիմադիր կուսակցությունների ղեկավարների շահերից, ապա բազմամանդատ ընտրական համակարգով ընտրությունները ավելի է համապատասխանում ժողովրդավարության պահանջներին եվ արդարության սկզբունքներին:
  Չնայած բոլոր դեպքերում էլ ընտրությունների արդյունքներից ընտրողների պատասխանը կերեվա, միայն թե համամասնական եվ միամանդատ մեծամասնական ընտրակարգերով ընտրությունների դեպքում հնարավոր է որ կազմավորվի պատասխանին ոչ համարժեք խորհրդարան, այն դեպքում, երբ բազմամանդատ մեծամասնական ընտրակարգերով ընտրությունների արդյունքում, առավել մեծ ճշտությամբ, կկազմավորվի ընտրողների պատասխանին համարժեք խորհրդարան:
  Իսկ բոլոր դեպքերում բոլոր ընտրողների հաշվառումը քաղաքակիրթ ձեվով կազմակերպմամբ, ընտրությունը կազմակերպողների կողմից բոլոր ընտրողներին, մինչեվ քվեարկության օրը, պատգամավորության բոլոր թեկնածուների վերաբերյալ տվյալներով ցուցակների հատկացման ապահովմամբ, ընտրությունները քվեմեքենաներով անցկացնելով ու մեքենայի կողմից ամփոփված արդյունքները բոլորի համար տեսանելի պայմաններում, հեռուստախցիկի առաջ բացելով ու հրապարակելով, հանձնաժողովների սուբյեկտիվ մոտեցման հնարավորությունները բացառելով, ազատ եվ արդար ընտրությունների կազմակերպումը, պետության եվ հասարակության վստահաբար առաջընթաց զարգացման երաշխիք կհանդիսանա:
Հարկ է նշել, որ քվեմեքենաներ կպահանջվեին ընդհամենը տեղամասերի քանակի թվով ոչ ավելի քան 2000հատ: Իսկ ինչպես ցուց է տալիս փորձը ժողովրդավարության հաստաման համար ծախսերի բացակայությունը, կամ ձեվական ծախսերով սհմանափակվելն ավելի թանկ է նստում ցանկացած ժողովրդի վրա, քան թե քաղաքակիրթ ազատ եվ արդար ընտրություններով, ընտրողների վստահությանն արժանի իշխանությունների ձեվավորումը: Կարելի է նաեվ ընտրությունների հանդեպ վստահությունը բարձրացնել նաեվ այսպես ասած կառուսելի հնարավարոթյունը բացառելու նպատակով քվեարկության ավարտից անմիջապես հետո տեղամասերից փակ քվեատուփերը մարզեկենտրոններ տեղափոխելով եվ բազմաթիվ մարդկանց ներկայությամբ քվեարկության արդյունքներն ամփոփելով, իսկ ամփոփումը վերապահելով վիճակահանությամբ ընտրված մարդկանց, որպեսզի որեվէ շահագրգիռ կողմ հնարավորություն չունենա քվեաթերթիկների հետ մանիպուլացիա անելու եվ արձանագրություններում ճշտումներ մտցնելու: Ընտրությունների հանդեպ կարող է վստահություն ներշնչել նաեվ տեղամսերում արդյունքների ամփոփման առաջին իսկ արձանագրությունների տվյալներն արագ կենտրոնացված աղյուսակի ձեվով հրապարակելը: Քնաի որ ինտերնետում տեղադրվոած են ընտրողների տվյալները, ապա եթե, այդ տվյալներում, յուրաքնչյուր ընտրողի համար նշվի նաեվ ընտրություններին նրա մասնակցությությունը հեշտ կլինի բացահայտել լցոնումները: ինչպես նաեվ անարդարության հնարարավորությունը բացառող շատ այլ մեխանիզմների օրենսդրությամբ նախատեսելն ու կիրառելը:

  Միշտ չէ որ ընտրությաւնների անցկացումը օրենքի պահանջներին համապատասխան նշանակում է որ ընտրություններն արդար են, օրենքը կարող է այնպիսին լինել որ հնարավորություն տա ընտրություններն ամաբողջապես օրինական անցկացնել, բայց ընտրություններն արդար չլինեն, մասնավորապես օրենքով սահմանված կարգերն իսկ որոշակի խոչընդհոտներ առաջացնեն ընտրողների, իրենց ընտրելու իրավունքն իրականացնելու համար, իսկ ընտրողների որոշ մասը հրաժարվի այդ խոչընդհոտները հաղթահարելուց:
  Այնպես որ լավ օրենքը քաղաքակիրթ արդար եվ ազատ ընտրությունների անցկացման անհրաժեշտ պայմաններից մեկն է:
  Իհարկե պարզ է որ միայն լավ ընտրական օրենքը դեռ ազատ եվ արդար ընտրությունների անցկացման բավարար պայման չէ, բայց դրա նշանակություն չափազանց կարեվոր է:
  Ազատ եվ արդար ընտրությունների անցկացման համար անհրաժեշտ է ոչ միայն լավ ընտրական օրենքներ, այլ ազատ մարդկանց մեծամասնությամբ հասարակություն, պետական կառավարման քիչ թե շատ կատարյալ համակարգ, տնտեսության զարգացմանը նպաստող փոխահարաբերություններ ամրագրող կանոններ: Ազատ եվ արդար ընտրությունների անցկացման համար անհրաժեշտ է նաեվ Մարդու իրավունքներն ու բոլորի օրենքի առաջ հավասարությունն ապահովող իրավական դաշտ եվ օրենքի գերակայությունը երաշխավորող մեխանիզմների գործնական կիրառմանը նպաստող շահագրգիռ մոտեցումների դրսեվորում, ինչպես իշխանությունների, այնպես էլ հասարակության յուրաքանչյուր անդամի կողմից: Կարեվոր է նաեվ բարոյհոգեբանական, մարդուն արժանավայել սոցիալ տնտեսական նորմալ մթնոլորտը եվ ընտրությունների նախապատրաստումն ու անցկացումը կազմպակերպողների քիչ թէ շատ պրոֆեսիոնալիզմը կամ գոնե օրենքների եվ դրանցում սահմանված մեխանիզմների ու կանոների քիչ թէ շատ իմացությունը:
  Քաղաքակիրթ, ազատ եվ արդար ընտրությունների անցկացման կարեվոր երաշխիք է ինչպես իշխանությունների ցանկությունը, այնպես էլ պետության յուրաքանչյուր քաղաքացու գիտակցումն այն բանի, որ իր սեփական բարեկեցությունն ու ազատությունները մեծապես կախված է իրենից եվ պետության ու հասարակության զարգացման աստիճանից, որի բարձրացմանը կարող է նպաստել աձնապես, ընտրություններին մասնակցելով եվ իր ընտրական իրավունքն ու արդարությունը պաշտպանելով: Ընտրությունների քաղաքակիրթ ազատ եվ արդար անցկացման համար կարեվոր է նաեվ այն որ ընտրություններից առաջ ընտրություննեի անցկացման կանոնները չհարմարեցվի այս կամ այն պառլամենտական մեծամասնության, քաղաքակական լիդերի, լիդերների, կամ որոշակի լծակների տիրապետող մարդկանց որոշ խմբերի տվյալ պահի շահերին, որն ինչպես փորձը ցույց է տալիս տեղի է ունենում մշտապես: Պետության եվ հասարակության համար կարեվոր է նաեվ ընտրությունից ընտրություն չփոփոխվող, մեծաքանակ ընտրողների ընդգրկմամբ ընտրատարածքներով ընտրությունների անցկացումն ապահովող, նախընտրական փուլում եվ քվեարկության ժամանակ կեղծիքների կազմակերպման հնարավարությունը բացառող մեխանիզմների կիրառումն ապահովող, ընտրությունների արդյունքների արագ ամփոփումն ու հրապարակումը նախատեսող, ընտրոությունների արդյունքների վերաբերյալ արձանագրությունները փոխելու հնարավորությունը կանխող, նորմալ ընտրական օրենսգիրք ունենալը: Իսկ նորմալ ընտրական օրենսգիք ունենալն ու դա գործնականում արդարացիորեն կիրառելը, իշխանությունների ցանկության դեպքում, կամ հանուն ազատ եվ արդար ընտրություններով իշխանությունների ձեվավորման ժողովրդի գիտակցական միասնական ու նպատակամղված գործնական պայքարի դեպքում հնարավոր է ցանկացած երկրում, եթե նույնիսկ լինեն ժամանակավոր խոչընդոտներ:

ԱՐԴԱՐ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ ՍԿԶԲՈւՆՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

  Ժողովրդավարական ազատ ու արդար բոլորի համար վստահելի ընտրությունների անցկացուման համար`
  Անհրաժեշտ է ընտրական օրենսգրքի բարելավում այնպես որ ունենալ օրենսգիրք որը կամրագրի, որեվէ թեկնածուի կամ կուսակցության կողմից ընտրակեղծիքների կազմակերպման հնարավության օգտագործման աննպատակահարմարությունն ամրագրող նորմեր: Օրենսգիրք որը կբացառի որեվե անձի ընտրակեղծիքներով ընտրությունների արդյունքով հաղթող ճանաչվելու եվ իշխանություն ստանձնելու հնարավորությունը: Օրենսգիրք որը կսահմաներ այնպիսի ընտրակարգեր եվ որով կնախատեսվեր այնպիսի ընտրական համակարգով ընտրություններ, որով առավելագույնս կապահովվեր արդար եվ ազատ, առանց կեղծիկների ընտությունների անցկացամ հնարավորությունը, բացառելով քվեարկության ժամանակ կեղծիքներ իրականացնելու, իսկ քվեարկության արդյունքներն ամփոփելու ժամանակ քվեները կեղծելու հնարավորությունը:
  I. Ընտրությունների վրա իշխանական, փողային, թաղային ազդեցություները նվազեցնելու եվ քաղաքակիրթ քաղաքական ազդեցության արդյունքը մեծացնելու նպատակով կարելի էր հրաժարվել միամանդատ մեծամասնական ընտրակարգով ընտրությունից ու անցկացնել բազմամանդատ, ընտրողի ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվով ձայնի իրավունքով, կամ 1-ից ավելի ձայնի իրավունքով մեծամասնական ընտրակարգով ընտրություններ, կամ համամասնական, նախապատվության (պրեֆերենցիալ) սկզբունքի կիրառմամբ, ընտրակարգով ընտրություններ: Առաջինը բազմամանդատ, մեծամասնական ընտրական համակարգով ընտրությունները, որը հանդիսանալով տարբեր ընտրական համակարգերի համադրություն եվ այլ ընտրական համակարգերի առավելություններն իր մեջ ներառող եվ դրանց թերությունները հնարավորին չափ բացառող տարբերակ, որի մոտ 2-տասնյակ առավելությունները թվարկված են սույն գրքույկում, ենթադրում են, որ. ընտրություններն անց են կացվում 11 (ըստ մարզերի) բազմամանդատ ընտրատարածքնեում: Առանձին եվ կուսակցական ցուցակներով առաջադրված թեկնածուներից ընտրված են համարվում նրանք ովքեր ստացել են ընտրատարածքի յուրաքանչյուր մանդատի համար հաշված (իրական ձայները բաժանած ընտրատարածքին հասանելիք մանդատների թվին) պարզ քվոտային հավասար, կամ ավելի ձայներ, ընտրատարածքից ցուցակին հասնում է այնքան մանդատ, որքան անգամ որ ցուցակի թեկնածուների ձայների գումարի մեջ տեղավորվում է պարզ քվոտան, իսկ ցուցակից մանդատներ ստանում են, ըստ հերթականության ամենաշատ ձայներ ստացած թեկնածուները: Ընդ որում կուսակցական ցուցակի, մեկից ավելի ընտրատարածքում համապատասխան ընտրատարածքի քվոտայից ավելի ձայներ ստացած թեկնածուն ստանում է այն ընտրատարացքի մանդատը որում ունի ձայների ամենաբարձր տոկոսը, Մնացած մանդատները բաշխվում են համապետական մակարդակով, ըստ կուսակցական ցուցակներում թեկնածուներին տրված ձայների գումարային մեծության, այն ցուցակների միջեվ որոնց բոլոր թեկնածուների ստացած ձայների գումարն ավելին է Հայաստանում տրված ձայների 5%-ից, կամ այդ ցուցակից ընտրվել է երեք եվ ավելի թեկնածուներ: Գրանցվում են առանձին եվ ցուցակներով առաջադրված բոլոր թեկնածուների տվյալները համապատասխան գրանցման (ռեգիստրացիոն) համարներով: Եթե կիրառվում է ընտրողի մեկ ձայնի իրավունքը, ապա ընտրողը քվեաթերթիկի համապատասխան տեղում դնում է այն թեկնածուի ռեգիստրացիոն համարը, որին կողմ է քվեարկում: Եթե կիրառվում է ընտրողի մեկից ավելի ձայնի իրավունքը, որն ավելի ճիշտ կլիներ, ապա ընտրողը քվեաթերթիկի համապատասխան տեղերոււմ դնում է այն թեկնածուների ռեգիստրացիոն համարները որոնց կողմ է քվեարկում:
  Երկրորդը համամասնական, նախապատվության (պրեֆերենցիալ) սկզբունքի կիրառմամբ ընտրակարգով ընտրությունները ենթադրում են, որ Հանրապետության ողջ տարածքը դիտարկվում է որպես մեկ ընտրատարածք, ընտրողին իրավունք է վերապահվում ցուցակի օգտին քվեարկելուց բացի արտահայտելու իր նախապատվությունը այս կամ այն թեկնածուի օգտին, հիմնականում այն ցուցակի թեկնածուների օգտին, որին կողմ է քվեարկել, ընդ որում կարելի է կիրառել, ընտրողի մեկ, կամ որ ավելի ճիշտ կլինի մեկից ավելի ձայնի իրավունքով թեկնածուների համապատասխան գրանցման (ռեգիստրացիոն) համարներով քվեարկության սկզբունքը: Իսկ մանդատները բաշխվում են ցուցակների միջեվ ցուցակներին տրված ձայներին համամասնորեն: Ցուցակը վերադասավորվում է ըստ ընտրողների թեկնածուներին տրված նախապատվության եվ ցուցակին հասանելիք մանդատները բաշխվում են դրանում ընդգրկված թեկնածուների միջեվ ըստ նրանց տրված նախապատվության:
  Իսկ ներկայումս քանի որ կա նաեվ պետական կառավարման համակարգային լուրջ բարեփոխումների անհրաժեշտություն, ուստի մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության պետական երաշխիքների ստեղծման ու ապահովման համար, ինքնակալական իշխանության ստեղծման հնարավորությունները քիչ թե շատ բացառելու նպատակով, իշխանությունների տարանջատման, հակակշիռների ու հավասարակշռությունների պահպանման սկզբունքի կիրառման ու առավել գործուն դարձնելու նպատակով, հաշվի առնելով առկա իրողությունները արժեր մտածել երկպալատ ներկայացուցչական կոլեգիալ մարմինների գոյությունն ամրագրող սահմանադրական նորմի մասին: Իսկ դրանց կազմավորման հիմքում դնել երկու ընտրական համակարգեր: Ազգային ժողովի կազմավորման համար կիրառել կուսակցական համամասնական, նախապատվության (պրեֆերենցիալ) սկզբունքի կիրառմամբ ընտրակարգով ընտրությունները, իսկ մյուս պալատը, որը պայմանականորեն անվանենք հանրապետական մարզային խորհրուդ, կազմավորվեր մեծամասնական ընտրական համակարգի կիրառմամբ ընտրություններրով:
  Հաշվի առնելով, որ արդար եվ ազատ ընտրությունների անցկացման համար անհրաժեշտ օրենսգրքի ընդունման իրավասությունը վերապահված է այն մարմիններին, Հանրապետության նախագահին ու Ազգային ժողովին, որոնք, անկախ անձերից, ավելի շատ շահագրգռված են սեփական իշխանության պահպանմամբ ու վերարտադրությամբ, քան թե արդար ու անկախ ընտրություններով իշխանությունների կազմավորման հարցում, ապա շատ ավելի կարեվոր է դառնում, նրանց կողմից քաղաքական կամքի դրսեվորումը, պետության ու ժողովրդի շահերի գերադասումը նեղանձնական այսօրեկան սեփական շահերից ու ժողովրդավարական զարգացումների սկիզբն ամրագրող քաղաքական որշման նախաձեռնության ցուցաբերումը:
  Հետագա ժողովրդավարական ազատ ու արդար, բոլորի համար վստահելի ընտրությունների անցկացման համար կարեվորվում է իրական Ժողովրդավարություն ապհահովող սկզբունքների ու մեխանիզմների գործուն կանոններ սահմանող եվ դրանց կիրարկումն ապահովող, Հայաստանի հանրապետությունում առկա իրողություններն հաշվի առնող, բոլոր հասրարակական-քաղաքական կազմակերպությունների հետ փոխհամաձայնեցված, քաղաքական որոշման ընդունումը: Կլինի դա եվ երբ կլինի, կա արդյոք նրանց, ումից կախված է արդար եվ ազատ ընտրությունների անցկացման հիմքերի ամրագրումը, քաղաքացիական գիտակցուքյունն ու պատասխանատվությունը հանդեպ հայաստանի, թե նրանց մոտ գերակշռելու է այսօրվա սեփական անձնական շահերը, պարզ չէ: Կցուցաբերվի Ժողովրդավարության սկզբունքների ամրագրմանն ուղղված նախաձեռնություն, կհամաձայնեն բոլոր շահագրգիռ կողմերը միասնաբար քաղաքական որոշմամբ ամրագրել ժողովրդավարության սկիզբը, կվերականգնվի հասարակական վստահությունը սեփական պետության ու նրա նորմալ ապագյի հանդեպ հարց է:
  Չնայած ցանկացած դեպքում եթե իշխանությունների գերխնդիր է հանդիսանում սեփական իշխանության պահպանումն ու ինքնավերարտադրությունը, պետք է նշել որ ցանկացաց իշխանության հիմնական նպատակը հենց վերը նշվածն է, ապա ոչ մի քաղաքակիրթ քաղաքական միջոցառում ազատ ու արդար ընտրությունների միջոցով իշխանությունների կազմավորման հնարավորության երաշխիք չեն կարող հանդիսանալ, եթե իշխանության ներկայացուիչները իշախանության պահպանման համար պատրաստ են դիմել ցանկացած միջոցի: Իսկ տվյալ պարագայում, եթե ընդիմությունն ու հասարակության մի մասը հանդես են գալիս, որպես իշխանափոխության համար մղվող պայքարի կազմակերպված ուժ, ապա իշխանությունը վեր է ածվում բռնիշխանության ու արդար ընտրությունների միջոցով իշխանությունների կազմավորման հեռանկարը դառնում է անլուրջ: Իսկ եթե իշխանության մեջ իշխանության համար պայքարող մարդկանց մի խումբ, կամ ծայրահեղ ընդիմությունը հնարավորություն ու միջոցներ գտնի իշխանափոխության խնդիրը լուծելու համար, ապա երկրի վրա կկախվի պալատական հեղաշրջման, քաղաքական աղետի, քաղաքացիական պատերազմի վտանգ, իսկ բռնությունների ու անօրինականությունների աղետը կկլանի երկիրը: Կցուցաբերվի թէ ոչ, նորմալ գիտակցական մոտեցում, բոլոր նրանց կողմից` ումից կախված է երկրի հետագա զարգացման ընթացքը, ցույց կտա ժամանկը:
  Հաշվի առնելով, որ 1995 թվականից սկսած Հայաստանի Հանրապետությունում, ընտրակեղծիքներով ընտրությունները կարծես թե դառնում են անփոփոխ ավանդույթ: Արդար եվ ազատ ընտրությունների միջոցով իշխանությունների կազմավորումը hամարյա թե դառնում է անհնար: Տեղի է ունենում` կազմակերպված հակաօրինական գործողություններով, բռնությամբ ու կեղծիքներով ընտրությունների կազմակերպմամբ իշխանություւների վերաարտադրություն: Ով էլ լինի իշխանության գլուխ օգտագործելու է բոլոր հնարավոր լծակները իշխանություն պահելու, կամ այն իրեն հարմար հնարավոր հետնորդին փոխանցելու համար: Բոլոր նրանք ովքեր պայքարում են իշխանության լծակներ ստանալու համար եվ երբ ստանում են իրենց որոշակիորեն բավարարող լծակներ, անկախ այն բանից թե ինչպես են դրանք ստանում, ընտրություններից հետո ընտրակեղծիքների վրա աչք են փակում, իսկ բոլոր նրանք ովքեր իրենց ակնկալիք իշխանական լծակները չեն ստանում, կամ բավարարվում են ձեռք բերածով, կամ համակերպվում են իրավիճակի հետ, առաջին հերթին իրավիճակը փոխելու հնարավորությունից զրկված լինելու, կամ այլ իրադարձությունների պատճառով: Հայաստանի քաղաքացիների մեծ մասը պարզապես չի հավատում արդար եվ ազատ ընտրություններով իշխանությունների կազմավորման հնարավորությանը, իսկ մի մասն ել դառնում է ընտրակեղծիքների մասնակից:
  Ցավով պիտի նշեմ որ Հայաստանում ինչպես եվ ամենուր կան մարդկանց խմբեր ովքեր հանուն իշխանության ու փողի պատրաստ են ամեն ինչի: Իսկ հասարակությանն արդար ու քաղաքակիրթ անկախ պետություն ունենալուց կզրկեն միշտ եթե հասարակության մեծամասնությունը լուրջ չկազմզկերպվի պաշտպանելու համար իր ամենակարեվոր իրավունքը, այն է արդար ազատ ու մաքուր ընտրություններով իշխանություն կազմավորելու իրավունքը:
  Ակնհայտ է որ ապագայում ընտրությունները կանցնեն բարձր տեխնոլոգիայի կիրառմամբ եվ քվեների հաշվարկի կեղծումներ չեն լինի, սակայն այժմ հաջորդ ընտրություններից առաջ պետք է որ լրամշակվի օրենսգրքն անպես, որ մոտ ապագայում արդար եվ մաքուր, առանց ընտրակեղծիքների, առանց ընտրակաշառքների եվ հասարակության համար բաց ու վերահսկելի ընտրություններով իշխանութան կազմավորման հարցը, կասկծի տեղիք չտա: Պետք է հուսալ որ բոլորըը կգիտակցեն հարցի լրջությունը:

  Հետագա ժողովրդավարական ազատ ու արդար, բոլորի համար վստահելի ընտրությունների անցկացման եվ առաջիկա ընտարապատերազմից խուսափելու համար կարեվորվում է իրական Ժողովրդավարություն ապհահովող սկզբունքների ու մեխանիզմների գործուն կանոններ սահմանող եվ դրանց կիրարկումն ապահովող, Հայաստանի հանրապետությունում առկա իրողություններն հաշվի առնող, բոլոր հասրարակական-քաղաքական կազմակերպությունների հետ փոխհամաձայնեցված, քաղաքական որոշման ընդունումն ու միասնական կազմակերպված վերահսկողության իրականացումը:
  Բոլոր դեպքերում թեկուզեվ վատ օրենքներով անցկացվող ընտրությունների արդյունքները կեղծելու հնարավորությունն այնքան քիչ կլինի որքան շատ ընտրողներ մասնակցեն ընտրությանն ու ունենան ակտիվ դիրքորոշում արդար ընտրությունների անցկացման հարցում եվ քիչ մարդիք շահագրգռված ու հակված լինեն ընտրությունները կեղծելուն, իսկ ցանկացած կեղծիքով եւ առանց ժողովրդի աջակցության ձեվավորված իշխանությունն իվերջո պետության ռազմավարական խնդիրների լուծման ժամանակ դժվարություններ է ունենալու, եվ չի կարող միջազգային հանրության հետ փոխհարաբերություններում նրանց կողմից դիտվել որպես լուրջ գործընկեր, արդյունքում զիջելու է կարեվոր հարցերում:

  Հայաստանի քաղաքացիների մեծ մասը պարզապես չի հավատում արդար եվ ազատ ընտրություններով իշխանությունների կազմավորման հնարավորությանը, իսկ մի մասն ել դառնում է ընտրակեղծիքների մասնակից: Իսկ եթե ժողովրդի մեծ մասը համոզված լինի որի իր քվեվերը չեն կեղծվի, ապա կքվեարկի խղճի մտոք: Որի համար անհրաժեշտ է որ յուրաքանչյուր ընտրական հանձնաժողովում լիի մեկ կամ երկու մարդ որոնք թույլ չեն տա ուրիշի փոխարեն քվեարկություն եվ ձայների կեղծ հաշվարկ կամ որ նույնն է քվենենրի որիշի օգտին հաշվարկ, այդ դեպքում նույնիսկ հանձնաժողովի այն անդամները որոնք նպատակ ունեն կեղծելու, կվախենան կեղծիք իրականացնելուց քանզի համոզված չեն լինի որ իրենց ուզած թեկնածուն կեղծիքներով կհաղթի եվ իրենք կեղծիքի դեպքում անպատիժ կմնան:
  Իսկ գործող օրենսդության պահանջներին համապատասխան առաջիկայում ընտրությունները կազմակերպման ժամանակ նույնպես չի բացառվում հիմնական եվ լրացուցիչ ընտրացուցակներով, որոշ ընտրողների մի քանի անգամ, նաեվ ուրիշի անձնագրային տվյալներով քվեարկության մասնակցության կազմակերպումը: Ուստի արդար ընտրություններում շահագրգռված բոլոր կողմերի ուժերով հանարապետությունից բացակա ընտրողների բացահայտումն ու այդ տվյալների բազայի ունենալը, ընտրություններին մասնակցած ընտրողների ցուցակների հետ համադրման հնարավորությունը լրացուցիչ խոչընդհոտ կհանդիսանար կրկնակի եվ բազմակի քվեարկելու հնարավորությունների դեմ:

  Հաջորդ ընտրապատերազմում կհաղթի այն թեկնածուն ով կարողանա համոզել որ ինքը կարող է հաղթել եվ իր հաղթանակը օգտակար կլինի ընտրողների մեծամասնության համար, իսկ ինքն ի վիճակի է կազմակերպել արդար ընտրությունների համար պայքարող բանակ: Այլապես ընտրակեղծիքներով կհաղթի վարչական ու ֆինանասական ռեսուրսների տիրապետողը, ամբիցիոզ բայց համապատասխան ռեսուրսներից զուրկ մյուս թեկնածուների, կամա թե ակամա, աջակցությամբ:
  

Եզրափակենք հետեվյալով այն կազմակերպությունները որոնք ոչ քիչ միջոցներ են ծախսում այսպես կոչված ժողովրդավարության զարգացման եվ ընտրությունների դիտարկման ու վերահհսկողություն իրականացնելու համար եթե հիրավի շահագրգռված լինեին արդար եվ մաքուր ընտրություններով, ապա միջոցներ կտրամադրեին ըմտրողների մատնահետքերի համադրմամբ էլեկտրոնափասթաթղթային քվեմեքենաների ստեղծման, ձեռք բերման ու դրանցով քվեարկությունների կազմակերպման համար:


ԸՆՏՐԱՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԴԵՌ ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ Է

  Չլինեն ընտրակեղծիքներ չի լինի ընտրապատերազմ:
  Պատերազմ, որովհետեվ ընտրություններն առանց բռնություննեևի ու ռազմականացված կառույցների գործադրման չեն անցնում: Իսկ պատերազմում տոժողը ժողովուրդն է ու հաճախ անմեղ մարդիկ: Գոհնե առաջիկա ճակատամարտում զոհեր չլինեն: Ճակատամարտող կողմերից ոչ մեկն առավել ուժեղ չէ քան մյուսը: Իշխանությունն ունի վարչական, ֆինանսական, իբր իրավապահպանական ռազմականացված լծակներ: Սակայն իշխանության դեմ մարդկանց թիվն ավելին է, քան իշխանության կողմնակիցների թիվը: Իշխանության դեմ մարդկանց թիվն ավելանում է ոչ միայն ընտրակեղծիքների պատճառով, այլ նաեվ հիմնականում իշխանության բացահայտ բռնապետական քաղաքականություն վարելու եվ բնակչության սոցիալական վիճակի վաթարացման հետեվանքով: Նախ` ձերբակալվում ու դատապարտվում են մարդիկ` իշխանության դեմ բողոքի խաղաղ միջոցառումներին ակտիվ մասնակցելու համար, բայց այդ միջոցառումները բռնությամբ ու մարդասպանությամբ դադարեցնող իշխանության ներկայացուցիչները որոեվէ պատասխանատվության չէն ենթարկվում: Երկրորդ` ի հակառակ իշխանությունների հավաստացիումների, թե ճգնաժամ չի լինի Հայաստանում, այն ավելի խորը բնույթ է ստանում, մեկ օրում կտրուկ, մոտ քսան տոկոսով, թանկացան ապրանքների եվ ծառայությունների գները: Երրորդ եվ ամենակարեվորը` բռնությամբ ու ընտրակեղծիքներով պաշտոն ստանձնած նախագահը միայն բռնությամբ ու խաբեությամբ կարող է պահել պաշտոնը, կամ այն փոխանցել իր մարդուն, որն էլ անհետեվանք չի մնում: Դժվար թե որեվէ քաղաքակական կազմակերպության ղեկավար վեր դասի արդար ընտրություններով իշխանությունների կազմավորման հարցը սեփական դիրքից եվ չգերադասի ընտրակեղծիքները, եթե վերջինիս հետեվանքով կարող է շահել, կամ նա ում հանդեպ վատ է տրամադրված իշխանություն չի ստանա: Պարզ է, որ որեվէ իշխանություն չի օգտվի նշված հանգամանքից եվ կհրաժարվի ընտրակեղծիքներով իշխանությունը պահելու հնարավորությունից: Իշխանությունը ժողովրդին չի պատականում, իշխանական վարչախումբն այն ժողովրդին հանձնելու մտադրություն չունի, իսկ ժողովուրդն այն վերցնելու հնարավորություն չունի: Իշխանություններն արդար ընտրություններով չէ որ մտահոգված են, որքան էլ որ միջազգային հանրության ներկայացուցիչները կես բերան պահանջեն, առավել եվս եթե դրանից շահ չունեն: Իշխանության համար պայքարող ընդդիմության համար դժվար կլինի ընտրակեղծիքների դեմ լուրջ պայքար ծավալել ու համախմբել իշխանությունների դեմ ողջ մարդկանց բազմությանը: Ընտրամեքենայի ղեկը է հանձնաժողովները, ամբողջոթյամբ իշխանությունների ձեռքումն է: Իսկ լցոնումները, այլոց փոխարեն քվեարկությունները, քվեների ոչ ճիշտ հաշվարկի իրականացումը հնարավոր: եթե ընտրակեղծիքների կազմակերպիչները պատասխանատվության չեն ենթարկվում, ավելին ունենալով եվ պահելով իշխանությունը պատժում են հակառակորդին, ապա առավել հավանական է, որ առաջիկա ընտրությունները նույնպես կկեղծվեն: Միայն թե հետեվանքները կարող են ավելի ծանր լինել, քան մինչ այժմ:
  Արդար ընտրություններով իշխանությունների կազմավորման խնդրի լուծումնան համար Անկախ Հայաստանի գոյության ընթացքում առաջարկվել է լցունումների, այլոց փոխարեն քվեարկության դեպքերի կանխման, քվեների ճշգրիտ հաշվարկի իրականացման խնդիրների լուծման մի շարք տարբերակներ: Ընտրապայքարի կողմերին ու դիտորդներին առաջարկվել է նաեվ ընտրությունների էլեկտրոնային մոնիտորինգի հնարավորություն, որի շնորհիվ հասարակության բոլոր անդամների համար տեսանելի կլինեն ընտրակեղծիքներով տեղամասերն ու քվերկության իրական արդյունքները: Սակայն առաջարկները չեն ընդունվել հենց նրանց կողմից, ումից կախված է եղել նշված խնդիրների լուծումը: Եթե ժամանակին ընկալվեր այդ ամենը, ապա ընտրապատերազմ չէր լինի Հայաստանում: Չէին լինի 1996 թվականի սեպտեմբերի, 1999թվականի հոկտեմբերի, 2008թվականի մարտի դեպքերը:

    E-mail: k.lyudvig@yahoo.com
Phone: (374) 93 742145

Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան    CV    Google