"Ընտրական իրավունք եւ ընտրակարգեր"
Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Գլուխ 1. Ընտրական իրավունք
Ընտրական համակարգեր
Գլուխ 2. Ընտրովի մարմիններ
Գլուխ 3. Ընտրակեղծիքների
տրամաբանությունը
Գլուխ 4. Ընտրակեղծիքների
տեխնոլոգիաները
Գլուխ 5. Ընտրակեղծիքների
նվազեցնելու հնարավորությունները
Գլուխ 6. Որոշ երկրներում
գործող ընտրակարգերը
ԱՄՆ
Ֆրանսիա
Գերմանիա
Իտալիա
Գլուխ 7. հետխորհրդային որոշ
հանրապետությունների
ընտրակարգերը
Ռուսաստան
Մերձբալթյան
հանրապետություններ
Հայաստանի
հանրապետություն
մինչ 1999 թ.
1998-1999թ.
Ընտրություններ 2003թ
2005թ
Հանրաքվե 2005թ.
2007թ
2008թ
2009թ
Առաջարկություներ




ԳԼՈւԽ 4. ԸՆՏԱՐԱԿԵՂԾԻՔՆԵՐԻ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

  Նախ ներկայացնենք ընտրակեղծիքների մեխանիկան, օրենսդրական նորմերից շեղումները, հաշվի առնելով նաեվ օրենսդրությամբ սահմանված ոչ նորմալ պայմաններն ու նորմերը, այդ թվում նաեվ մարդու իրավունքների ու ազատությաւնների պաշտպանության հնարավորություններն ապահովող մեխանիզմների բացակայությունը, որն էական նշանակություն ունի ժողովրդավարական տրադիցիաներ չունեցող երկրների համար եվ հիմնականում նպաստում է ընտրակեղծիքներով իշխանությունների կազմավորմանը

  Բաժանենք ընտրությունները տարբեր փուլերի
    1. Մինչ քվեարկությունների ժամանակահատված:
    2. Քվեարկության ընթացք:
    3. Արդյունքների ամփոփման ընթացք;
    4. Արդյունքների հաստատման գործառույթներ:


  Դիտարկենք ընտրությունների նախապատրաստման եվ անցկացման տարբեր փուլերում անարդար երեվույթները
    1. Մինչ ընտրությունների քվեարկությունը անարդար գործառույթները:
  Ընտրական գործառույթներում վարչական լծակների օգտագործումը:
  Իշխանության ներկայացուցիչների պաշտոնական դիրքի չարաշահումները հօգուտ իշխող կուսակցությունների ներկայացուցիչների:
  Ոչ իշխանական թեվի կուսակցությունների ներկայացուցիչների համար խոչընդհոտների ստեղծումը:
  Տեղեկատվական արգելքները:
  Միակողմանի տեղեկատվությունը:
  Կեղծ վարկաբեկիչ տեղեկատվության տարածումը:
  Ընտրական հանձնաժողովների հիմնականում իշխող կուսակցության օգտին գործող մարդկանց մեծամասնությամբ կազմավորելու գործառույթը:
  Ընտրողներին խաբելու, մոլորեցնելու, վախեցնելու, այս կամ այն կուսակցությանը, (հիիմնականում իշխող կուսակցությանն) անդամագրվելու պարտադրման գործունեությունը.   Թեկնածուների առաջադրման, գրանցման ժամանակ թեկնածուին չգրանցելու, կամ նրա թեկնածությունը չառաջադրելու, թեկնածությունն հանելու կամ աքռաջադրվելու եվ մեկ այլ թեկնածուի, կուսակցության, օգտին գործելու եվ նախատեսվող ընտրակեղծիքները պաշտպանելու պարտադրանքի գործառույթները:
  Նախընտրական քարոզչության ընքացքում թեկնածուների համար անհավասար պայմանների, հնրավարությունների ապահովման գործառույթները:
  Ընտրողների հետ հանդիպումներ կազմակերպելիս թեկնածուներից ոհմանց համար ստեղծվող արհեստական խոչընդհոտների գործառույթները:
  Ընտրականցուցակների ոչ ճիշտ ու պատշաճ կազմելը, ավելորդ մարդկանց ընտրացուցակներում ընդգրկելը հետագայում դրանց փոխարեն ալյլոց միջոցով քվեարկություն իրականացնելու նպատակով:

  Մինչ քվեարկությունները ընկած ժամանակահատվածում անարդար գործառույթների կիրառումը, որոշակի տարբերություններով ու չափերով, հատկանշական են համարյա թե բոլոր երկրներին բացառությամբ որոշ երկրների որոնցում թերերվս դրանք գրեթե չեն կիրառվում: Մինչ քվեարկություններն անարդար գործառույթները, ընտրակեղծիքներով իշխանությունների կազմավորման հարցից առավել էական է քվեարկությունների ու քվեարկության արդյունքների կեղծելն ու այդ արդյունքների հաստատելը:

    2. Ընտրակեղծիքները քվեարկության ընթացքում:
2.1 Լցոնում:

  Տեղամսի քվետուփում մինչ քվերկության սկսվելը հնարավոր է որ լինեն քվեաթերթիկներով քվեարկության ծրարներ, որը բացահայտ կեղծիք է եվ վերահսկողություն իրականացնողները կնկատեն ուստի այն հնարավոր է կիրառել այն տեղմասերում որտեղ հանձնաժողովականները եվ վերահսկողություն իրականացնողները համաձայնության են եկել տվյալ հարցում:
  Քվեարկության ընթացքում` տեղամսի քվետուփում քվերկության ընթացքում հնարավոր է որեվե մեկը քիչ քիչ գցի քվեաթերթիկներով քվեարկության ծրարներ, այդ դեպքում հանձնաժողովի նախագահը, մյուս անդամները հատկապես ընտրացուցակների համար պատասխանատու անամը պետք է ապահովի համապատասխան թվով կեղծ ստորագրություններ ընտրացուցակում, այլապես ընտրական թվերն իրար չեն համապատասխանի:
  Մասնակցության եվ քվեատուփում առկա քվեաթերթիկների համապատասխանությունն ապահովելու համար հնարավոր է, որ ընտրացուցակները մասնակցության ստորագրություններով նախապես պատրասվեն, օգտվելով նախորդ ընտրությունների ստորագրություններով ընտրացուցակներից, եվ դրանցով քվեարկությունից հետո ընտրացուցակները փոխարինվեն:

  Յուրաքանչյուր ընտրատեղամաս ունի թողունակության որոշակի սահման, այսինքն յուրաքանչյուր տեղամաս կախված տեղամասում առկա ընտրողների ստորագրացուցակների, քվեախցիկների թվից մեկ ժամում կարող է սպասարկել որոշակի թվով ընտրողների միայն, որից ավել ընտրողների սպասարկելը ֆիզիկապես հնարավոր չէ: Ոստի եթե որեվե տեղամասում որեվե ժամի արձանագրվում է նրա թողունակությունից ավել ընտրողների մասնակցություն, ապա պարզ է որ տվյալ տեղամասում բացահայտ լցոնվել է եվ ստորագրություններ են կեղծվել:
  Եթե քվետուփ է լցոնվել տվյալ տեղամասի կնիքով կնքված ծրարներ եվ քվեթերթիկներ, բայց փաստը չի արձանագրվել, իսկ ընտրացուցակում կեղ ստորագրություններ չեն դրվել, ապա քվետուփում առկա ծրարների թիվն ավելին կլինի ընտրողների ստորագրությունների թվից, որը նշանակում է որ ծրարի վրա կնիք դնող հանձնաժողովի անդամը, կամ քվետուփին հետեվող անդամը թույլ է տվել կամ մասնակցել է լցոնմանը:
  Եթե քվետուփում առկա քվեթերթիկների թիվն ավելին է ծրարների թվից, ապա պարզ է որ քվետուփ է լցոնվել քվեաթերթիկներ, որն առանց հանձնաժողովի անդամների հնարավոր չէ, եթե փաստը չի արձանագրվել:
  Լցոնում կարող է իրականացվել նաեվ տեղամասում խառնաշփոթ ստեղծելու պահին, իսկ խառնաշփոթն աննկատ չի լինում: Ուստի եթե տեղամասում եղել է խառնաշփոթ, իսկ ընտրաթվերը արդյունքների ամփոման ժամանակ չեն համկընկնում, ապա պարզ է որ տվյալ տեղամասում արդյունքները կեղծվել են եվ դժվար թե արդյունքների իրական ստույգ պատկերը պարզ լինի եթե դրանք մանրազննիչ ստուգման չենթարկվեն: 2009թ. Երեվանի ավագանու ընտրությունների տեղամասերից մեկում խառնաշփոթի ժամանակ քվեատուփի մեջ գցվել են պատճենահանված քվեաթերթիկներով այդ տեղամասի ծրարներ, որն էլ հիմք է հանդիսացել ընտրական հանձնաժողովի անդամի եվ այդ գործառույթն իրականացնող մեկ այլ քաղաքացու դատապարտման:
  Նախորդ ընտրություններում բազմաթիվ տեղամասերում արձանագրվել են ընտրողների ընտրացուցակներում ստորագրությունների թվի պակաս քվեատուփում առկա ծրարների եվ եվ դրանցում եղած քվեաթերթիկների թվից, այսինքն լցոնման փաստեր: Սակայն այդ տեղամասերի մեծամասնության քվեարկության արդյունքները չեն ստուգվել եվ հետեվություններ չեն արվել: Յուրաքանչյոր ընտրողի տեղամասում տրվում է մեկ քվեաթերթիկ որը դրվում է ծրարի մեջ եվ գցվում քվեատուփ: Եթե քվատուփոմ քվեթերթիկներն ավելին են քան ծրարները, ապա նշանակում է որ լրացուցիչ քվեաթերթիկ է գցվել քվաետուփի մեջ, այսինքն միայն քվեթերտիկի լցոնում է եղել: նշված անահամապատասխանությամբ տեղամասերի քանակը նունպես քիչ չեն եղել նախորդ ընտրություններում: Քիչ չեն եղել խառնաշփոթ ստեղծված տեղամասերի թիվը, վստահված անձանց, նույնիսկ հանձնաժողովի անդամների նկատմամբ բռնությունների կիրառման եվ տեղամասերից հեռացնելու դեպքերը: Բազմաթիվ են դեպքերը երբ ընտրացուցակում եղել է ստորագրություն նոր տեղամաս մտած ընտրողի անվան դիմաց, կամ երկրից բացակայող եվ քվեարկությանը մասնակցելու ‎‎‎‎ֆիզիկապես հնարավորություն չունեցող ընտրողի անվան դիմաց:

2.2 Այլոց փոխարեն քվեարկություններ:
  Իշխանության կողմնակից անձանց, տարբեր տեղամասերի, հատկապես քաղաքներում, ընտրացուցակներում ընդգրկելով, եվ նրանց տարբեր տեղամասերում իշխանության օգտին քվեարկելը կազմակերպելելով: Տվյալ դեպքում հնարավոր է դառնում առանց բացահայտ կեղծիքների ապահովել անհրաժեշտ կեղծ քվեներ: Եթե յուրաքանչյուր տեղամասի ընտրացուցակում վերը նշված անձանց մի քանի տասնյակ ավալացվի ապա ողջ հանրապետությունում ընտրողների թիվը կավելանա մի քանի տասնյակ կամ հարյուր հազարներով: Իսկ եթե իշխանությունների համար ոչ բարենպաստ տեղամասերում ոչ կողմնակից ընտրողներին հանեն ընտրացուցակներից եվ ստիպեն որ իրենց քվեարկելու իրավունքը այդ ընտրողները դժվարությամբ իրականացնեն, ապա կպակասի ընդիմության քվեները: Իհարկե հնարավոր է ընտրացուցակները ստուգել, բայց եթե բոլոր տեղամասերի ընտրացուցակային տվյալները քվեարկությունից առաջ եվ հետո ամբողջական հասու են դրանց ճշգրտությունը ստուգել ցանկացողներին: Նշվածի բացահայտ օրինակ է 2003 թվականի Հայաստանի նախագահական ընտրությունները, ըստ ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կայքի տվյալների ընտրաւթյունների երկու փուլերի միջեվ ընկած կարճ ժամանակահտվածում ընտրողների թվերն ըստ տեղամասերի լուրջ փոփոխությունների են ենթարկվել: Ընտրողների թիվն առաջին փուլում եղել է 2317447 մասնակցությունը-1463635, ընտրողների թիվը երկրորդ փուլում եղել է 2333342 մասնակցությունը-1595702: Ընտրողների թիվը երկրորդ փուլում ավելացվել է 15895-ով, ընդ որում ընտրողների թվերը փոխվել են 1866 տեղամասերից 1722 տեղամասերում, տեղամասերից 606- ում ընտրողների թվերը պակասել են 212335-ով, 1116 տեղամասերում ընտրողների թվերը ավելացել են 228230-ով:

  Ընտրողների ցուցակներում եթե առկա են տվյալ տեղամասում չբնակվող կամ հաշվառված բայց տարածքից բացակայող անձանց տվյալներ, ապա այն կարող է կիրառվել վերջիններիս փոխարեն քվեարկություն կազմակերպելու միջոցառման համար: Որն էլ կիրառվել է գրեթե բոլոր նախորդ ընտրություններում: Առավել եվս եթե օրենքով ամրագրված ընտրողների ցուցակում քվեարկությանը մասնակցած ընտրողների ստորագրությունների ստուգման հնարավորություն ապհովող նորմ չկա, կամ ստորագրացուցակներն ինչ որ պատճառաբանությամբ հրապարակման ենթակա չեն, եթե չեն ցանկանում իշխանությունները, ապա կեղծ ստորագրությունների ստուգման հնարավորությունը դառնումէ անհնար: Այսինքն ընտրակեղծիքների, կեղծ ստորագրությունների բացահայտման հնարավորություն չկա: Իսկ նախորդ ընտրություններում ընտրատեղամասում առկա ընտրողների թվից ավելի մասնակցություն արձանագրվել են բազմաթիվ տեղամասերում: Ավելին եղել են տեղամասեր որտեղ արձանագրվել են ընտրատեղամասում հաշվառված ընտրողների թվից ավել քվեարկողներ, այսինքն 100% - ից ավել մասնակցություն: Քվեարկության օրը մարդկանց խմբերով ավտոբուսներով տեղամասից տեղամաս տեղափոխելու փաստերը խոսում են այլոց փոխարեն քվեարկություններ կազմակերպելու հնարավորությունների կիրառման մասին:

2.3 Պարտադրանքով եվ ընտրողի քվեարկությունը վերահսկելով քվեարկության կազմակերպում:
  Կարող են ընտրողներին պարտադրել քվեարկել որեվե թեկնածուի օգտին առանց քվեն անմիջականորեն վերահսկելու ընտրողին պատժով վախեցնելով եթե չստացվի պարտադրողի ցանկալի արդյունքը:
  Ընտրողին պարտադրում են քվեարկել վերահսկողի ներկայությամբ կամ քվեարկված քվեաթերթիկը վերահսկողին ցույց տալուց հետո նոր դնել ծրարի մեջ, այսինքն վերահսկողի համար բաց քվեարկության կազմակերպում, որը թերեվս օրենսդրորեն արգելվում է բայց նախորդ ընտրություններում լայն կիրառում է ունեցել:
  Եթե քվետուփի ծրարների թիվը պակաս է քան քվեթերթիկները, ապա նշանակում է որ ընտրողը քվեաթերթիկը դուրս է տարել, ուստի հնարավոր է որ գործել է կառուսելի մեխանիզմը: Քվեարկված քվեաթերթիկները դրսում տրվում է ընտրողին որն էլ ստանալով տեղամասում երրկրորդ քվեաթերթիկը այն մաքուր վիճակով, առանց նշումների կարող է դուրս բերել տեղամասից, որպես ապացույց որ ինքը քվերկել է տեղամասից դուրս իրեն տրված քվեթերթիկով: Իսկ մաքուր քվեաթերթիկը վերադարձնել այդ ընրողի քվերկությունը վերահսկողին: Վերահսկողը դրսում քվեարկում է մաքուր քվեաթերթիկում եվ տալիս այն հաջորդ վերահսկվող տեղամաս մտնող ընտրողին: Այսպես կոչված ՙկարուսել՚ մեխանիզմը դժվար է բացահայտել քանի որ ընտրողի եվ նրա քվեարկությունը վերահսկողի միջեվ իրակականցվող գործարք է: Սակայն քվետուփում առկա քվեաթերթիկից ավել ծրարը կողմնակիորեն նշում է նման մեխանիզմի կիրառման հնարարավորությունը տվյալ տեղամասում:
  Նշված մեխանիզմի կիրառման մասին խոսում են նախորդ ընտրություններում բազմաթիվ տեղամասերում քվեատուփում առկա քվաթերթիկների եվ ծրարների թվերի արձանագրված անհամապատասխանությունները, ընտրողներին խմբերով ավտոբուսներով տեղամաս բերելու փաստերը:

    3. Ադյունքների ամփոփման ընթացքը:
3.1 Քվեների ոչ ճիշտ հաշվարկի իրականացում:

  Արդյունքների ամփոփումը տեղամասային հանձնաժողովներում հաճախ տեղի է ունենում քվեների ոչ ճիշտ հաշվարկի իրականացմամբ:
  Մեկի քվեները հաշվարկվում է մյուսի օգտին:
  Ավելացվում կամ պակասեցվում է որեվէ մեկի քվեների թիվը:
  Փոխվում են քվեաթերթիկները, նույնիսկ ընտրողների ստորագրացուցակները:
  Կազմվում է քվեարկության իրական արդյունքներին չհամապատասխանող արձանագրություններ:
  Իհարկե այս ամենը նախորդ ընտրություններում իրականացվել է ընտրական հանձնաժողովների մասնակցությամբ, նույնիսկ հանձնաժողովի այն անդամները ովքեր դեմ են եղել արձանագրությանը ճնշման ազդեցության տակ ստորագրել են այն:
3.2 Արդյունքների ամփոփում վերադաս հանձնաժողովներում:
  Հնարավոր են դեպքեր, երբ փոխվում են տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի արձանագրային թվերը վերադաս հանձնաժողովներում:
  Եղել են դեպքեր երբ վերադաս հանձնաժողովում կեղծվել են փոխվել են տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի արձանագրություններությունները եվ տեղամասային հանձնաժողովի կնիքով կնքվելը:
3.3 Վերջնական արդյունքների ամփոփում:
  Արդյունքների ամբողջական ամփոփող հանձնաժողովը հաճախ քննելով բողոքները դրանք համարել է անհիմն:
  Ընտրական թվերի անհամապատասխանությունները տեղամասերում հաշվվել են որպես տեխնիկական բնույթի սխալ եվ հաշվի չեն առնվել:
  Հրապարակվել է այսպես կոչված խմբագրված թվեր:
  Արձանագրվել է տեղամասի համար 100%-ից ավել մասնակցություն, որն անհնար է ֆիզիկապես, սակայն գտնվել է իբր բացատրություն թե տեղամասի ընտրողների թիվը քվեարկության օրը ավելացել է: Հետաքրքիրն այն է որ նման բացատրությունը ընդունվել է նույնիսկ մմիջազգային դիտորդների կողմից չնայած օրենսդրությունը սահմանում է որ ընտրողների թիվը հրապարակվում է ըստ տեղամասերի մինչ քվեարկությունը:

    4. Արդյունքների հաստատման գործառույթները:
4.1 Քվեարկության արդյունքների հաստատումը տեղամասերում:

  Արձանագրությունների կազմումը տեղամասային հանձնաժողովներում տեղի է ունենում բացահայտ կեղծիքով, կազմվում է քվեարկության իրական արդյունքներին չհամապատասխանող արձանագրություններ եվ այն հաստատվում հանձնաժողովի մեծամասնության կողմից: Իսկ հանձնաժողովները կազմվում են այնպես որ մեծամասնությունը կողմնակալ լինի:
4.2 Քվեարկության արդյունքների հաստատումը Վերադաս հանձնաժողովներում:
  Վերադաս հանձնաժողովներում փոխվում են տեղամասային հանձնաժողովի արձանագրությունները, կամ կազմվում են արձանագրություններ նախապես որոշված թվերով:
4.3 Արդյունքների ամբողջական ամփոփումը:
Եթե ձեռնտու են թեկուզ եվ կեղծված արդյունքները հանձանաժողովի մեծամասնությանը, այսինքն իշխանությանը, ապա ամփոփիչ արձանագրության կազմման ու արդյունքների հաստատման գործառույթները կենտոնական մարմնում որեվե խնդիր չի հարուցում: Եթե հանձնարարված է աղմկահարույց ընտրակեղծիքը հաշվի առնել, ապա այն հաշվի կառնվի, բայց այնպես որ ընտրության արդյուները չփոխվեն:
4.4 Բողոքարկման եվ ստուգման մեխանիզմները:
  Եթե պետք է որ բողոքները հաշվի չառնվեն ապա դրանք հաշվի չեն առնվի կամ կքննարկվեն եվ կտրվի պատասխան որ այն անհիմն է, կամ բողոքում նշված փաստերը չեն ազդում ընտրության արդյունքերի վրա: Եթե պետք է որեվէ տեղամասում ստուգվեն քվեարկության փաստաթղթերը ապա կստուգվեն, բայց այնպես որ չազդեն ընտրության արդյունքների վրա:
4.5 Արդյունքների վերջնական հաստատումը:
Ընտրության արդյունքները վերջնականապես հաստատվում են եթե Սահմանադրական դատարան բողոք չի ներկայացված: Չի եղել նախադեպ երբ նույնիսկ բացայհայտ կեղծված ընտրության արդյունքների հիման վրա սահմանադրական դատարանը ընտրություններն անվավեր ճանաչի: Նույնիսկ մեկ անգամ ընտրությունների արդյունքները հաստատելով, քաղաքական նկատառումներից ելնելով, կայացրել է որոշում ըստ որի առաջարկել է անցկացնել վստահության հանարաքվե:

  Պետք է նշել որ որոշ մարդկանց, այդ թվում իշխանության կողմից հանձնաժողովում նշանակված անդամներին, ընտրակեղծիքների համար ցուցադրաբար դատական կարգով պատժի են ենթարկել: Այն էլ երեվի թե խեղճերը համոզված են եղել որ իրենցից պահանջել են ընտրությունները կեղծել, բայց չեն մտածել որ դա պետք է աղմկահրույց ձեվով չանել: Իսկ հիմնականում անօրեն կերպով պատժվել են ընդիմության ներկայացուցիչները ընտրական գործնթացում ակտիվ վերահսկողություն իրականացնելու, կամ ընտրակեղծիքների դեմ բողոքելու համար:
  Նույնիսկ որոշ տեղամասերում քվեարկության արդյունքները ճանաչվել են անվավեր, բայց արդյունքում արդար ընտրություններով առանց ընտրակեղծիքների իշխանությունների կազմավորման խնդիրը չի լուծվել: Կարծես թե նրանք ումից կախված է խնդրի լուծումը, խնդիր չեն էլ դնում այդ հարցը լուծելու համար, մեղադրելով ժողովրդին ոչ քաղաքակակիրթ լինելու մեջ: Մինչդեռ ցանկացած ժողովրդի մեծամասնությունն արդար քվեարկությունների անցկացման եվ ձայների (քվեների) ճշգրիտ առանց կեղծելու հաշվելու ու դրա հիման վրա իշխանությունների կազմավորման կողմնակից է: Չկա որոեվէ ազգ որը կգերադասի ընտրակեղծիքներով բռնությամբ ու խաբեությամբ իշխանություն ստանձնած մարդկանց լուծն արդար ընտրություններով կազմավորված իշխանությունից: Բայց եվ քիչ են մարդիք, այդ թվում քաղաքական գործիչներ, որոնք վերացական ժողովրդավարական գաղափարի հատկապես արդար ընտրությունների համար պատրաստ են անձնազոհության:

    E-mail: k.lyudvig@yahoo.com
Phone: (374) 93 742145

Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան    CV    Google