"Ընտրական իրավունք եւ ընտրակարգեր"
Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Գլուխ 1. Ընտրական իրավունք
Ընտրական համակարգեր
Գլուխ 2. Ընտրովի մարմիններ
Գլուխ 3. Ընտրակեղծիքների
տրամաբանությունը
Գլուխ 4. Ընտրակեղծիքների
տեխնոլոգիաները
Գլուխ 5. Ընտրակեղծիքների
նվազեցնելու հնարավորությունները
Գլուխ 6. Որոշ երկրներում
գործող ընտրակարգերը
ԱՄՆ
Ֆրանսիա
Գերմանիա
Իտալիա
Գլուխ 7. հետխորհրդային որոշ
հանրապետությունների
ընտրակարգերը
Ռուսաստան
Մերձբալթյան
հանրապետություններ
Հայաստանի
հանրապետություն
մինչ 1999 թ.
1998-1999թ.
Ընտրություններ 2003թ
2005թ
Հանրաքվե 2005թ.
2007թ
2008թ
2009թ
Առաջարկություներ




I Գլուխ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔն ՈՒ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

  Ժողովրդավարական երկրների ընտրությունների մասին օրենքները հիմնականում շարադրված են ՙՄարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի՚ հետեվյալ հիմնադրույթների պահանջներն ապահովելու նկատառումներով`
1) Յուրաքանչյուրն իրավունք ունի մասնակցելու իր երկրի կառավարմանը ուղղակիորեն, կամ ազատ ընտրված ներկայացուցիչների միջոցով:
2) Յուրաքանչյուրն ունի հավասար մասնակցության իրավունք իր երկրի հասարակական ծառայություններում:
3) Ժողովրդի ցանկությունը պետք է լինի իշխանությունների լիազորությունների հիմքում: Այն պետք է արտահայտված լինի պարբերաբար անցկացվող արդար ընտրություններով, որոնք պետք է անցնեն ընդհանուր, հավասար ընտրական իրավունքի ապահովումով եվ պետք է տեղի ունենան գաղտնի քվեարկությամբ, կամ համարժեք ազատ քվեարկության գործելակերպով:
ՙՄարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիր՚ (հոդված 21):
  Աշխարհի երկրների մեծ մասում ներկայացուցչական մարմինների ընտրությունները հիմնականում ուղղակի են, այսինքն ընտրողներն անմիջապես քվեարկում են ներկայացուցչական մարմնի անդամության թեկնածուի օգտին: Պատահում է նաեվ ոչ ուղղակի ընտրությունների կիրառում, ընտրիչների միջոցով, այսինքն երբ ընտրողներն ընտրում են ընտրիչներ, որոնք էլ ընտրում են ներկայացուցչական մարմնի անդամներ. օրինակ` ԱՄնում, Ֆրանսիայի սենատի ձեվավորման ժամանակ եվ այլն:
  Բոլոր երկրներում հիմնականում ակտիվ ընտրական` ընտրելու իրավունք վերապահվում է համարյա բոլոր չափահաս քաղաքացիներին, իհարկե որոշ վերապահումներով եվ սահմանափակումներով: Իսկ պասսիվ ընտրական` ընտրվելու իրավունք վերապահվում է հիմնականում ավելի մեծ տարիքային եվ այլ կարգի սահմանափակումներով: Պասսիվ ընտրական իրավունքի համար տարիքային սահմանափակում է դրվածÿ Ֆրանսիայում, Շվեդիայում 23 տարեկան, Բելգիայում, Հունաստանում, ԱՄՆում, Նիդեռլանդներում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում 25 տարեկան, Թուրքիայում, Եգիպտոսում` 30 տարեկան, Սենատի Համար տարիքային սահմանափակումներն ավելի խիստ են` ԱՄՆում, Հնդկաստանում, Ճապոնիայում 30 տարեկան, Ֆրանսիայում, Բրազիլիայում, ֆիլիպիններում 35 տարեկան. Բելգիայում, Իտալիայում, Թուրքիայում 40 տարեկան: Կրթական սահմանափակում է կիրառվում ԱՄՆում, Թուրքիայում, Բրազիլիայում, Բելգիայում եվ այլուր: Ընտրական գրավ` թեկնածուի համար մուծվող որոշակի գումար է սահմանված Մեծ Բրիտանիայում 150 ֆունտ ստեռլինգ, Կանադայում 200 դոլար, Ֆրանսիայում 1000 ֆրանկ եվ այլն:
  Համարյա բոլոր ընտրություններում շատ մեծ, թերեվս հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացվում է քվեարկության եվ ձայների ամփոփման գործելակարգի վրա: Կեղծիքներն ու հնարավոր սխալները բացառելու նկատառումով սահմանվում են քվեարկության եվ արդյունքների ամփոփման այնպիսի կարգեր, որով ուժեղացվում է մրցակցող կողմերի փոխադարձ վերահսկողության հնարավորությունը, հատկապես ընտրությունները կազմակերպողների անձնական պատասխանատվության բարձրացումը:
  Համարյա բոլոր ընտրություններում քվեարկությունն անց է կացվում հատուկ քվեարկության ծրարներով, որը ցուցակների, քվեաթերթիկների եվ մյուս ընտրական փաստաթղթերի հետ միասին հանդիսանում է հիմնական փաստաթղթերից մեկը:
  Մեծ ուշադրություն է դարձվում ընտրությունների արդար անցկացումն ապահովելուն եվ քրեական, քաղաքացիական, ընտրական եվ այլ օրենքներում սահմանված են բազմաթիվ հոդվածներ, ըստ որոնց ընտրակարգի խախտումների համար կիրառվում է համապատասխան պատիժ, ընդհուպ մինչեվ ընտրական իրավունքից, մինչեվ անգամ քաղաքացիությունից զրկելը (Ֆրանսիա), կամ տասնյակ տարիների ազատազրկման դատապարտելը (Իտալիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա եվ այլն):
  Ընդհանուր առմամբ բոլոր ընտրական համակարգերը տարբերակվում են մի քանի ընդհանրական հիմնական սկզբունքներով:
Հաճախ կիրառվում է ընտրողների մասնակցության անհրաժեշտ նվազագույն սահմանված քանակի` քվորումի, գաղափարը, ըստ որի ընտրությունները համարվում են կայացած, եթե դրան մասնակցած ընտրողների թիվն ավելի է ընտրողների ընդհանուր թվի որոշակի մասից:
  Մանդատ ստանալու համար սահմանված անհրաժեշտ նվազագույն ձայների քանակի` քվոտայի (նորմայի), սկզբունքի կիրառման համաձայն ընտրված են համարվում այն թեկնածուները ովքեր ստանում են ընտրատարածքի ընտրողների ընդհանուր թվի, կամ ընտրություններին մասնակցած ընտրողների թվի, կամ իրական (կողմ եվ դեմ տրված) ձայների, կամ էլ բոլոր կողմ ձայների թվի որոշակի մասից ավելի թվով ձայներ: Կամ համամասնական ընտրակարգով ընտրություններում մանդատները բաշխվում են պատգամավորական թեկնածուների այն ցուցակների, կուսակցությունների, միջեվ որոնք ստացել են սահմանված նորմայից ավելի ձայներ:
  Ընտրողի մեկ ձայնի իրավունքի սկզբունքի համաձայն ընտրողը պետք է քվեարկի մեկ պատգամավորության թեկնածուի կամ ցուցակի օգտին:
  Ընտրողի մեկից ավելի ձայնի իրավունքի սկզբունքի համաձայն ընտրողը քվեարկում է այնքան պատգամավորության թեկնածուների, ցուցակների օգտին, որքան որ սահմանվում է օրենքով:
  Միափուլ ընտրությունների դեպքում, ընտրողների մասնակցության եվ ընտրվելու համար անհրաժեշտ թվաքանակով ձայների համար սահմանափակում չի դրվում եվ ընտրություններն ավարտվում են մեկ քվեարկությամբ:
  Երկփուլ ընտրությունների դեպքում ընտրվող թեկնածուին որոշելու համար ամենաշատ, բայց անբավարար թվով ձայներ ստացած թեկնածուների միջեվ անց է կացվում կրկնական քվեարկություն եվ դրա արդյունքով որոշվում ընտրված թեկնածուն:
  Բազմափուլ ընտրություններում թեկնածուներից ոչ մեկի բավարար թվով ձայներ չստանալու դեպքում անց են կացվում կրկնական ընտրություններ եվ այլն:
  Այլընտրանքի սկզբունքի կիրառման համաձայն ընտրատարածքում պետք է քվեարկվեն ընտրատարածքին հատկացված մանդատների թվից ավելի թվով թեկնածուներ, կամ թեկնածուների ցուցակներ:
  Միամանդատ (մոնոնոմինալ, կամ ունինոմինալ) ընտրություններում մեկ ընտրատարածքից ընտրվում է մեկ պատգամավոր: Միամանդատ ընտրությունները համտեղելի են թերեվս միայն մեծամասնական ընտրակարգի հետ:
  Բազմամանդատ (պլյուրոնոմինալ) ընտրություններում մեկ ընտրատարածքից ընտրվում են մեկից ավելի պատգամավորներ:
  Բազմամանդատ ընտրությունները համատեղվում են ինչպես մեծամասնական այնպես էլ համամասնական ընտրակարգերի հետ:
  Մեծամասնական (մաժորիտար) ընտրակարգով ընտրություններում, մանդատ են ստանում (ընտրված են համարվում) ձայների մեծամասնությունը ստացած թեկնածուն, կամ թեկնածուները:
  Մեծամասնական ընտրակարգը կարելի է տարանջատել հարաբերական եվ բացարձակ մեծամասնական ընտրակարգերի:
  Միամանդատ ընտրություններում հարաբերական մեծամասնական ընտրակարգի համաձայն ընտրված է հմարվում ընտրատարածքի ընտրողների ձայների հարաբերական մեծամասնությունը (ամենաշատ ձայները) ստացած թեկնածուն:
  Իսկ բազմամանդատ հարաբերական մեծամասնական ընտրակարգով ընտրություններում ընտրված են համարվում ամենաշատ ձայները ստացած, ընտրատարածքին հատկացված մանդատների թվով թեկնածուները:
  Բացարձակ մեծամասնական ընտրակարգի համաձայն ընտրված է համարվում` ընտրատարածքի ընտրողների, կամ քվեարկության մասնակիցների, կամ էլ (եթե անվավեր քվեաթերթիկները) չի հաշվվում քվեարկողների իրական ձայների բացարձակ մեծամասնությունը, կամ որ նույնն է ձայների կեսից ավելին ստացած թեկնածուն:
  Բացարձակ մեծամասնական ընտրակարգը համատեղելի է թերեվս միամանդատ, կամ բազմամանդատ, բազմափուլ ընտրությունների հետ:
  Համամասնական (պրոպորցիոնալ) ընտրակարգով ընտրություններում, մանդատները բաշխվում են քվեարկվող պատգամավորական թեկնածուների ցուցակների միջեվ ինչպես ցուցակներին տրված, այնպես էլ ցուցակներում ընդգրկված պատգամավորներին տրված գումարային ձայներին համամասնորեն:
  Համամասնական ընտրակարգով ընտրություններում մանդատները, սովորաբար որոշակի քանակի ձայներից` ներքին քվոտայից, ավելի ձայներ ստացած ցուցակների միջեվ հիմնականում բաշխվում են այնպես, որ յուրաքանչյուր ցուցակին հասանելիք մանդատների թիվը կազմի մանդատների ընդհանուր թվի այն մասը, որ մասը որ կկազմի տվյալ ցուցակին կողմ տրված ձայների թիվը բոլոր ցուցակներին կողմ տրված ձայների ընդհանուր, կամ ընտրություններին մասնակցած ընտրող ների թվից:
  Ցուցակին հասանելիք մանդատները տրվում են այն թեկնածուներին որոնց հերթական համարները ցուցակում փոքր կամ հավասար է ցուցակին հասանելիք մանդատների թվից, եթե կիրառվում է ընտրողի միայն ցուցակի օգտին քվեարկելու իրավունքի սկզբունքը:
  Միայն որեվէ ցուցակի մեկ թեկնածուի օգտին քվեարկելու իրավունքի եվ փոխանցվող ձայների սկզբունքի համաձայն ընտրողը քվեարկում է որեվէ ցուցակի մեկ թեկնածուի օգտին, իսկ ընտրությունների արդյունքներն ամփոփելիս մանդատներն առաջին հերթին տրվում են սահմանված քվոտայից ավելի ձայներ ստացած թեկնածուներին, որից հետո մանդատներ ստացած թեկնածուների մնացորդային, կամ որ նույնն է քվոտայից ավելի ձայները հաշվվում են նույն ցուցակի հաջորդ ամենաշատ ձայներն ստացած թեկնածուների օգտին եվ քվոտայից ավելի ձայներ ստացվելու դեպքում մնացած մանդատները տրվում են նրանց:
  Ընտրողի մեկից ավելի ձայնի իրավունքի եվ տեղափոխության սկզբունքի համաձայն ընտրողը քվեարկում է տարբեր ցուցակների թեկնածուների օգտին: Իսկ մանդատները տրվում են ցուցակների ամենաշատ ձայները ստացած թեկնածուներին:
  Նախապատվության (պրեֆերենցիալ) սկզբունքի համաձայն ընտրողին իրավունք է վերապահվում ցուցակի օգտին քվեարկելուց բացի արտահայտելու իր նախապատվությունը այս կամ այն թեկնածուի օգտին, հիմնականում այն ցուցակի թեկնածուների օգտին, որին կողմ է քվեարկել: Իսկ մանդատները բաշխվում են ցուցակների միջեվ ցուցակներին տրված ձայներին համամասնորեն: Ցուցակին հասանելիք մանդատները բաշխվում են դրանում ընդգրկված թեկնածուների միջեվ սկզբից ըստ նրանց տրված նախապատվության, հետո նոր ցուցակին հասանելիք մնացած մանդատները տրվում են մյուս թեկնածուներին, ըստ նրանց ցուցակում զբաղեցրած հերթականության:
Դասական ձեվով յուրաքանչյուր ցուցակին հասանելիք մանդատների թիվը հաշվում են` բազմապատկելով յուրաքանչյուր ցուցակին տրված ձայների թիվը մանդատների ընդհանուր թվով եվ արդյունքը բաժանելով կամ բոլոր ցուցակներին տրված ձայների թվի վրա, կամ ընտրություններին մասնակցած ընտրողների թվի վրա, կամ եթե սահմանված է քվոտա, ապա քվոտան հաղթահարած կուսակցությունների ձայների թվի վրա:
Կամ որոշվում է մեկ մանդատի համար ձայների նվազագույն թիվը` պարզ քվոտան, կամ բոլոր ցուցակներին տրված ձայների թիվը, կամ ընտրություններին մասնակցած ընտրողների թիվը, կամ քվոտան հաղթահարած կուսակցությունների ձայների թիվը բաժանելով մանդատների ընդհանուր թվի վրա: հոտո յուրաքանչյուր ցուցակին տրված ձայների թիվը բաժանվում է պարզ քվոտայի վրա:
Օրինակ ենթադրենք մանդատների ընդհանուր թիվը` 100 է, ցուցակներից մեկը ստացել է` 21000 ձայն, իսկ բոլոր ցուցակներին տրված ձայները` 200000 Է, նշված ցուցակին հասանելիք մանդատների թիվը` կլինի 10, քանի որ (20000*100/200000=10,5), իսկ մեկ մանդատի համար ձայների նվազագույն թիվը` պարզ քվոտան, կլինի` 2000 (200000/100=2000): Ցուցակին հասանելիք մանդատների թիվը` կլինի 10 (21000:2000=10,5):
Եթե հաշվարկն իրականացվի ընտրություններին մասնակցած ընտրողների թվով, որը ենթադրենք 250000 է, ապա այդ ցուցակին հատկացված մանդատների թիվը կլինի 8, քանի որ (21000*100/250000=8,4), տվյալ դեպքում պարզ քվոտան կլինի` 2500 (250000/100=2500), (21000/2500=8,4): Իսկ եթե սահմանված է քվոտա ասենք բոլոր կողմ ձայների 5 % - ը եվ քվոտան հաղթահարած կուսակցություններին տրված կողմ ձայների թիվը 150000 է, ապա այդ ցուցակին հատկացված մանդատների թիվը կլինի 14, քանի որ (21000*100/150000=14), տվյալ դեպքում պարզ քվոտան կլինի` 1500 (150000/100=1500), (21000/1500=14):
   Մանդատների բաշխումն ըստ ցուցակների իրականացվում է նաեվ Դ` Օնդի, կամ որ նույնն է ամենամեծ միջինի սկզբունքով, համաձայն որի յուրաքանչյուր ցուցակի կողմ ձայների թիվը բաժանվում է հերթականությամբ 1, 2, 3 եվ այլն մինչեվ մանդատների ընդհանուր թվի վրա եվ ըստ ստացված թվերի մեծության հերթականության կառուցվում աղյուսակ, որից որպես ամենամեծ միջին թիվ. որը կհանդիսանա մեկ մանդատի համար ձայների նվազագույն թիվ, կամ որ նույնն է պարզ քվոտա, վերցվում է այն թիվը որի հերթական համարը hամապատասխանում է մանդատների ընդհանուր թվին, եվ քանի անգամ որ ամենամեծ միջին թիվն ամբողջական տեղավորվում է յուրաքանչյուր ցուցակի կողմ ձայների թվի մեջ, այդքան մանդատ էլ հասնում է յուրաքանչյուր ցուցակին:
Օրինակ. ենթադրենք քվեարկության են դրված Ա, Բ, Գ, Դ ցուցակները, իսկ ընտրատարածքին հասնում է 4 մանդատ: Ա ցուցակը ստացել է 15800 ձայն, Բ ն` 20000, Գ ն` 5000, Դ ն` 11000: Ամենամեծ միջինը որոշելու համար յուրաքանչյուր ցուցակին տրված ձայների թվերը հերթականությամբ բաժանվում է 1 ի, 2 ի, 3 ի, եվ 4 ի քանի որ ընտրատարածքին հատկացված մանդատների թիվը 4 ն է:
15800/1=15800 20000/1=20000 5000/1=5000 11000/1=11000 15800/2=7900 20000/2=10000 5000/2=2500 11000/2=5500 15800/3=5266.7 20000/3=6666.6 5000/3=1666.7 11000/3=3666.7 15800/4=3950 20000/4=5000 5000/4=1250 11000/4= 2750 այնուհետեվ կառուցվում է աղյուսակ ըստ (բաժանման) արդյունքում ստացված թվերի նվազման հերթականության` 20000, 15800, 11000, 10000, 7900, 6666.7, 5500, 5266.7, 5000, 3950, 3666.7, 2750, 2500, 1666.7, 1250 Որպես ամենամեծ միջին թիվ վերցվում է սկզբից հաշված 4րդ թիվը` 10000ը: Յուրաքանչյուր ցուցակին հասանելիք մանդատների թիվը որոշելու համար դրանց ստացած ձայներն առանձին առանձին բաժանվում է պարզ քվոտայի 10000 ի վրա եվ ըստ ստացված ամբողջ թվերի ցուցակների միջեվ բաշխվում մանդատները:
Ա ցուցակին տրվում է 1 մանդատ (15800:10000 = 1.58):
Բ ցուցակին տրվում է 2 մանդատ (20000:10000 = 2):
Գ ցուցակին մանդատ չի տրվում (5000:10000 = 0.5):
Դ ցուցակին տրվում է 1 մանդատ (11000:10000 = 1.1):

   Բոլոր երկրներում ընտրություններն անց են կացվում հիմնականում վերը նշված սկուզբունքների տարբեր հնարավոր տաբերակների համադրությամբ ընտրական համակարգերով:

    E-mail: k.lyudvig@yahoo.com
Phone: (374) 93 742145

Հեղինակ: Լյուդվիգ Խաչատրյան    CV    Google